انجمن ترویج و آموزش کشاورزی ایران علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران 2008-1758 21 2 2026 02 20 Farmers’ Mental Models of Crop Switching Under Water Scarcity Conditions: The Case of Basht County ترسیم الگوهای ذهنی کشاورزان پیرامون تغییر کشت همسو با شرایط کم‌آبی (مورد مطالعه شهرستان باشت) 53 67 236081 10.22034/iaeej.2025.511981.1855 FA خداعفو راشدنسب دانشجوی دکتری توسعه کشاورزی، گروه مدیریت توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران. 0009-0001-0247-4598 مریم شریف زاده دانشیار ترویج و آموزش کشاورزی، گروه مدیریت توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران. 0000-0001-6854-3923 مصطفی احمدوند استاد ترویج و توسعه کشاورزی، گروه مدیریت توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران. 0000-0001-8852-5861 Journal Article 2025 03 30 Mindset precedes and fundamentally explains behavior. This research aims to clarify farmers’ perspectives on shifting from water-intensive crops to low-water crops in Basht County using the Q method. The participants were experienced farmers cultivating water-intensive crops, selected through purposeful sampling of critical cases to establish a dialog space that continued until theoretical saturation was reached (three rounds). A combination of data from in-depth interviews and contextual notes led to the extraction of 39 statements. To ensure data credibility, member checking was conducted with group members and participants, and the researcher engaged in reflexive self-assessment; transferability was supported through rich, detailed descriptions of the data set. The collected data were entered into SPSS version 26 and analyzed using exploratory factor analysis. The results revealed two distinct mental models regarding the cultivation of low-water crops among the farmers, accounting for 34.55% of the total variance. The model explaining the largest share of variance was the “Support-Oriented” mental model (22.14%), which holds that the adoption of low-water crops depends on government support through incentive packages such as grants or credit for inputs and seeds, low-interest loans, guaranteed purchase prices aligned with production costs, production subsidies, insurance compensation with farmer participation, production oversight and support (including tools, equipment, and inputs), marketing assistance, investment in processing and complementary industries, and attention to household and community livelihood resources. The second model, the “Infrastructure-Oriented” mental model (12.40% of the variance), emphasizes that developing key infrastructures (such as regional testing and research on low-water crops, promoting contract farming with investor involvement, and financing infrastructure development through a strategic plan) will facilitate crop substitution and address production challenges including ecological risks, production constraints, and economic difficulties. <span lang="FA">ذهنیت، مقدمه‌ای بر رفتار است و تبیین رفتار بدون شناخت آن ممکن نیست. پژوهش حاضر با هدف ترسیم الگوی ذهنی کشاورزان پیرامون جایگزینی کشت از محصولات آب‌دوست به کم آب­ بر در شهرستان باشت با استفاده از روش کیو انجام گرفت. مشارکت­ کنندگان پژوهش، 32 کشاورز خبره بودند که با استفاده از نمونه­ گیری هدفمند از نوع موارد بحرانی انتخاب شدند. از مرور پیشینه و تالار گفتمان، تعداد 39 کارت کیو (عبارت کیو) استخراج گردید. به­منظور اطمینان از اعتبار داده‌ای و تأییدپذیری عبارات، از نظارت اعضای گروه تحقیق، مشارکت­ کنندگان و خودبازبینی محققان بهره گرفته شد. مشارکت‌کنندگان با مرتب‌سازی کارت‌های کیو در طیف موافق، مخالف و بی‌نظر، داده‌ها را ایجاد</span> <span lang="FA">کردند. این داده‌ها در نرم‌افزار</span><span dir="LTR"> SPSS₂₆</span><span lang="FA">وارد و با</span> <span lang="FA">تحلیل عاملی کیو</span> <span lang="FA">مورد واکاوی قرار گرفتند. تحلیل ­ها نشان داد، دو الگوی ذهنی متمایز پیرامون کشت محصولات کم آب‌بر قابل ترسیم است که 34/55 درصد از واریانس کل را تبیین می­ کنند. بیشترین واریانس تبیین شده به الگوی ذهنی «حمایت­ مدار» با سهم تبیین واریانس22/14 درصد تعلق گرفت که این الگوی ذهنی، ترویج کشت محصولات کم آب‌بر را منوط به حمایت دولت با ارائه بسته ­های انگیزشی و تشویقی از جمله تحویل نهاده و بذر به­ صورت بلاعوض یا اعتباری، تسهیلات ارزان‌قیمت و تعیین قیمت خرید تضمینی متناسب با هزینه تولید، پرداخت یارانه تولید، پرداخت غرامت در برنامه بیمه با مشارکت کشاورزان، نظارت و حمایت بر تولید (وسایل، ادوات و نهاده­ ها)، بازاریابی فروش، سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی و تکمیلی و توجه به منابع معیشتی خانوار درنظر دارند. در حالی که </span><span lang="AR-SA">الگوی ذهنی دوم، تحت عنوان «زیر ساخت ­مدار» با سهم 12/40 درصد از واریانس کل، معتقد است که با ایجاد زیرساخت‌هایی ضروری</span> <span lang="FA">از جمله آزمایش و تحقیق کشت محصول کم آب‌بر در منطقه، ترویج کشاورزی قراردادی با سرمایه­ گذاری در ایجاد زیرساخت­ ها به کمک یک برنامه راهبردی، زمینه جایگزینی کشت فراهم می­ گردد و تهدیدهای بوم­ شناختی و مسائل اقتصادی مرتفع می­ شوند.</span> http://www.iaeej.ir/article_236081_db20421c44ca1102deb7281034512297.pdf