انجمن ترویج و آموزش کشاورزی ایران علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران 2008-1758 21 2 2026 02 20 Conceptual model of Land Development based on Wheat Cultivation الگوی مفهومی برای توسعه زمین‌پایه کشت گندم 237 253 246450 10.22034/iaeej.2026.505922.1849 FA عباس سحرخیز دانشجوی دکتری توسعه کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران. ایرج ملک محمدی استاد ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0001-5529-7743 غلامحسین زمانی استاد ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. Journal Article 2025 08 12 The country's self-sufficiency in wheat production requires a suitable model for developing its cultivation. This research was conducted to answer how to develop the land base for wheat cultivation with a capacity-based approach and aimed to design a wheat cultivation development model with a qualitative perspective through documentation method, and since there was no theory to explain the phenomenon in question, it was used the grounded theory method. The statistical population includes documentary sources, including scientific articles, theses, books, and scientific reports from relevant centers over 20 years (2000 to 2020), due to their scientific richness, 120 samples were randomly used. After three coding stages, data processing using MAXQDA₂₀ software resulted in the extraction of 132 concepts (with 459 repetitions) and 32 subcategories in a 4-dimensional format. The main dimension of wheat cultivation development (dependent factor) with 5 variables consists of economic factors with 10 variables, social factors with 7 variables, and environmental with factors 10 variables. Comparison of MAXQDA’s output software model and theoretical model showed that the variable of exploitation type was removed due to non-repetition and relevance, and the variables of age, occupation, and education were combined in the variables of demographic characteristics. Land integration, area under cultivation, irrigation method, price, and cost were added to economic factors; and variables of ownership, education and extension, poverty and destitution, technical knowledge and labor performance were added to social factors; and variables of cultivation type, land use, fallow, optimal cultivation pattern, GDD and use of fertilizers and pesticides were added to climate factors<span dir="RTL" lang="FA">.</span> The variables of cost and production rate in the economic factor, population characteristics and poverty and deprivation in the social factor, climate and type of cultivation in the environmental factor, income increase-yield increase jointly, and preservation of land physiography in the development factor had the highest and lowest recurrences, respectively. The obtained conceptual model can be used for planning the development of wheat-based land, training wheat farmers, and in research and implementation activities. <span lang="FA">در شرایط کنونی، خودکفایی کشور در تولید محصولات کشاورزی، نیازمند الگویی مناسب برای توسعه کشت، به‌ویژه کشت گندم، است. این پژوهش با هدف تبیین چگونگی توسعه زمین‌پایه کشت گندم بر پایه رویکرد ظرفیت‌گرا و طراحی الگوی توسعه آن، با رویکرد کیفی و به روش اسنادی انجام شد. از آنجا که نظریه‌ای جامع برای تبیین این پدیده وجود نداشت، از روش نظریه داده‌بنیاد (</span><span dir="LTR">Grounded Theory</span><span lang="FA">) استفاده شد. جامعه پژوهش شامل منابع اسنادی، از جمله مقاله‌های علمی، پایان‌نامه‌ها، کتاب‌ها و گزارش‌های علمی منتشرشده در فاصله سال‌های 2000 تا 2020 بود که از میان آن‌ها، 120 منبع به دلیل غنای علمی انتخاب و بررسی شد. داده‌ها پس از سه مرحله کدگذاری با استفاده از نرم‌افزار مکس‌کیودا نسخه 20 (</span><span dir="LTR">MAXQDA20</span><span lang="FA">) تحلیل شدند. در نهایت، 132 مفهوم (با 459 تکرار) و 32 مقوله فرعی در قالب چهار بعد استخراج شد. بعد توسعه کشت گندم از پنج متغیر تشکیل شد و تحت تأثیر سه عامل اقتصادی (10 متغیر)، اجتماعی (7 متغیر) و محیطی (10 متغیر) قرار دارد. مقایسه مدل حاصل از تحلیل داده‌ها با مدل نظری نشان داد که متغیر «نوع بهره‌برداری» به دلیل بی‌ارتباطی و تکرار نشدن در مرحله تحلیل داده‌ها حذف شد. همچنین، متغیرهای سن، شغل و تحصیلات در قالب متغیر «ویژگی‌های جمعیتی» ادغام شدند. افزون بر این، متغیرهای یکپارچه‌سازی اراضی، سطح زیر کشت، روش آبیاری، قیمت و هزینه به عامل اقتصادی؛ متغیرهای مالکیت، آموزش و ترویج، فقر و تنگدستی، دانش فنی و عملکرد نیروی کار به عامل اجتماعی؛ و متغیرهای نوع کشت، کاربری اراضی، آیش، الگوی بهینه کشت، نیاز حرارتی (</span><span dir="LTR">Growing Degree Days (GDD)</span><span lang="FA">) و استفاده از کود و سم به عامل محیطی افزوده شدند. در میان متغیرها، هزینه و میزان تولید در عامل اقتصادی، ویژگی‌های جمعیتی و فقر و تنگدستی در عامل اجتماعی، آب‌وهوا و نوع کشت در عامل محیطی، افزایش درآمد و افزایش عملکرد (به‌طور مشترک) در عامل توسعه، بیشترین تکرار را داشتند؛ در حالی که حفظ تنکارنگاری زمین (</span><span dir="LTR">Physiography</span><span lang="FA">) کمترین تکرار را به خود اختصاص داد. مدل مفهومی حاصل از این پژوهش می‌تواند در برنامه‌ریزی توسعه کشت گندم، آموزش گندم‌کاران و فعالیت‌های پژوهشی و اجرایی مورد استفاده قرار گیرد.</span> http://www.iaeej.ir/article_246450_d5c26cfec3329e0470bddad1ff42c028.pdf