انجمن ترویج و آموزش کشاورزی ایران علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران 2008-1758 22 1 2026 08 23 Analyzing the Dimensions Associated with the Use of Artificial Intelligence in Higher Education System in Iran واکاوی ابعاد مرتبط با استفاده از هوش مصنوعی در نظام آموزش عالی ایران 135 153 250509 10.22034/iaeej.2026.573750.1902 FA عطیه امین دین دانشجوی دکتری، بخش علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران حمیدرضا پورقاسمی استاد، بخش علوم خاک، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران صمد نژاد ابراهیمی استاد، گروه فیتوشیمی، پژوهشکده گیاهان و مواد اولیه دارویی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0003-2167-8032 Journal Article 2026 02 03 The rapid expansion of generative artificial intelligence (AI) in higher education has created new opportunities and challenges in teaching and research. Despite the increasing use of this technology in universities, there is still limited understanding of the motivations, challenges, and performance evaluation criteria associated with AI use among different academic groups in Iran, particularly in applied and scientific fields such as agriculture and natural resources. The present study aimed to analyzing the dimensions associated with the use of artificial intelligence in higher education system in Iran. This study was conducted using a survey-based approach at the national level. The statistical population included faculty members, postdoctoral researchers, students, and other researchers from universities and higher education institutions across the country who participated through voluntary sampling. Data were collected using an electronic questionnaire distributed via Google Forms. In total, 650 completed questionnaires were collected, including responses from faculty members (341 participants), postdoctoral researchers (50 participants), students (139 participants), and other researchers (120 participants) across six academic disciplines. Data were analyzed using SPSS software, descriptive statistics, percentage analysis, and the Chi-square test. The conceptual framework of the study was developed based on the literature related to technology acceptance and the individual and professional factors influencing AI use. The findings revealed that time-saving was the primary motivation for using AI among respondents, accounting for more than 55% of responses in most groups, reaching 67.78% in the engineering and technology group. In contrast, lack of proper training and ethical concerns were identified as the most significant challenges associated with the use of this technology. Furthermore, significant differences were observed among academic activity levels regarding certain patterns of AI use and motivations for adopting this technology. Overall, the findings indicate that improving specialized training, strengthening trust in AI-generated outputs, and systematically addressing ethical considerations are key factors in enhancing the effective use of AI in higher education. <span lang="AR-SA">گسترش سریع هوش مصنوعی مولد در نظام آموزش عالی، فرصت‌ها و چالش‌های جدیدی را در حوزه آموزش و پژوهش ایجاد کرده است. با</span> <span lang="AR-SA">وجود افزایش استفاده از این فناوری در دانشگاه‌ها، هنوز شناخت جامعی از انگیزه‌ها، چالش‌ها و معیارهای ارزیابی عملکرد آن در میان گروه‌های مختلف دانشگاهی ایران، به‌ویژه در حوزه‌های علمی و کاربردی مانند کشاورزی و منابع طبیعی، وجود ندارد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد مرتبط با استفاده از هوش مصنوعی در نظام آموزش عالی ایران انجام شد. این مطالعه با رویکرد پیمایشی و در مقیاس ملی اجرا گردید. جامعه آماری شامل اعضای هیئت‌علمی، پژوهشگران پسادکتری، دانشجویان و پژوهشگران دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی کشور بود که از طریق نمونه‌گیری داوطلبانه در پژوهش مشارکت کردند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه الکترونیکی بود که در بستر گوگل فرمز</span> <span lang="FA">(</span><span dir="LTR">Google Forms</span><span lang="FA">)</span> <span lang="AR-SA">منتشر شد. در مجموع، </span><span lang="FA">۶۵۰</span><span lang="AR-SA"> پرسشنامه </span><span lang="FA">شامل اعضای هیئت‌علمی (۳۴۱ نفر)، پژوهشگران پسادکتری (۵۰ نفر)، دانشجویان (۱۳۹ نفر) و سایر پژوهشگران (۱۲۰ نفر) در شش گروه علمی، به‌طور کامل تکمیل </span><span lang="AR-SA">و داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار </span><span dir="LTR">SPSS</span><span lang="AR-SA"> مورد تحلیل قرار گرفتند. </span><span lang="FA">چارچوب مفهومی پژوهش بر مبنای ادبیات مرتبط با پذیرش فناوری و عوامل فردی و حرفه‌ای مؤثر بر استفاده از هوش مصنوعی تدوین شد. نتایج نشان داد که صرفه‌جویی در زمان مهم‌ترین انگیزه استفاده از هوش مصنوعی در میان پاسخ‌گویان است و در اغلب گروه‌ها بیش از ۵۵ درصد پاسخ‌ها را به خود اختصاص داده است، به‌طوری‌که این مقدار در گروه فنی و مهندسی به 67/78 درصد رسید. در حالی‌ که کمبود آموزش صحیح و نگرانی‌های اخلاقی از مهم‌ترین چالش‌های استفاده از این فناوری محسوب می‌شوند. همچنین، تفاوت‌های معناداری میان سطوح فعالیت دانشگاهی در برخی الگوهای استفاده و انگیزه‌های بهره‌گیری از هوش مصنوعی مشاهده شد. به‌طور کلی، یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ارتقای آموزش‌های تخصصی، تقویت اعتماد به خروجی‌های هوش مصنوعی و توجه نظام‌مند به ملاحظات اخلاقی، از عوامل کلیدی برای استفاده مؤثر از این فناوری در نظام آموزش عالی به شمار می‌روند.</span> http://www.iaeej.ir/article_250509_49c20817c74c0cc8d8f29f96c9ca2692.pdf