عوامل تأثیرگذار بر رفتارهای حفاظت از منابع آب در بین کشاورزان شهرستان زنجان: کاربرد نظریه انگیزش حفاظت

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان. زنجان، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان. زنجان، ایران.

10.22034/iaeej.2020.219912.1501

چکیده

با توجه به اهمیت آب به منزله‌ی یکی از اصلی ­ترین نهاده ­های کشاورزی و در عین حال، تخریب منابع آب و وقوع بحران کم‌آبی در بخش کشاورزی در سال ­های اخیر و نیز با در نظر داشتن نقش محوری کشاورزان در برنامه ­ها و راهبردهای مدیریت پایدار منابع آب، این پژوهش با هدف بررسی عوامل تأثیرگذار بر رفتارهای حفاظت از منابع آبدر بین کشاورزان انجام گرفت. جامعه آماری این تحقیق را تمامی کشاورزان در مناطق روستایی بخش مرکزی شهرستان زنجان تشکیل دادند که 330 نفر از آنان با روش نمونه ­گیری چندمرحله ­ای برای انجام تحقیق انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ­ها پرسشنامه بود. پانلی از کارشناسان و متخصصان مرتبط، روایی محتوایی پرسشنامه را تأیید کرده و روایی سازه و پایایی ترکیبی ابزار پژوهش نیز با برآورد مدل اندازه ­گیری و پس از انجام اصلاحات لازم به دست آمد. با توجه به نتایج کسب شده، بیشتر کشاورزان مورد مطالعه به‌اندازه کافی رفتارها و اقدامات مختلف مرتبط با حفاظت از منابع آب (شامل اقدامات مرتبط با محصول، اقدامات مرتبط با آبیاری، اقدامات مرتبط با خاک و اقدامات مرتبط با تجهیزات و فناوری) را رعایت نکرده و به میزان نسبتاً اندکی آن‌ها را انجام می ­دادند. همچنین، نتایج حاصل از برآورد دو مدل ساختاری با استفاده از تکنیک چند متغیره مدل ­سازی معادلات ساختاری نشان داد که دو سازه اصلی نظریه انگیزش حفاظت، شامل ارزیابی تهدید و ارزیابی مقابله (با تبیین 55 درصد از واریانس) و نیز پنج مؤلفه آن شامل حساسیت درک شده، شدت درک شده، اثربخشی پاسخ، هزینه ­های پاسخ و خودکارآمدی (با تبیین 60 درصد واریانس)، هر یک دارای اثر معنی ­داری بر رفتار حفاظت از منابع آب بودند. در مجموع، یافته ­های این پژوهش اعتبار و کارایی نظریه انگیزش حفاظت در زمینه تبیین و پیش ­بینی رفتارهای طرفدار زیست ­محیطی از جمله حفاظت از منابع آب را تأیید کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Factors Affecting Water Resources Conservation Behaviors among Farmers in Zanjan County: An Application of Protection Motivation Theory

نویسندگان [English]

  • L Safa 1
  • S Valinia 2
1 Assistant Professor, Faculty of Agriculture, University of Zanjan. Zanjan, Iran.
2 M.Sc. Student, Faculty of Agriculture, University of Zanjan. Zanjan, Iran.
چکیده [English]

Due to the importance of water as one of the main agricultural inputs and at the same time, the destruction of water resources and the occurrence of water shortage crisis in the agricultural sector in recent years and also considering the farmers' pivotal role in programs and strategies of sustainable water resources management, this study was conducted to investigate the factors affecting water resources conservation behaviors (WRCBs) among farmers. The statistical population of the study comprised all farmers in the rural areas of central district of Zanjan County among which 330 persons were selected through multi-stage sampling method. The data collection tool was a questionnaire. A panel of experts confirmed the content validity of the questionnaire and the construct validity and composite reliability of the research instrument were obtained by estimating measurement model and after making necessary corrections. According to the results obtained, most of the surveyed farmers did not adequately adhere to various WRCBs (including crop-related actions, irrigation-related actions, soil-related actions and actions related to equipment and technology) and they applied these actions on a relatively small level. Also, the results of estimating two structural models using multivariate technique of structural equation modeling revealed that the two main constructs of the protection motivation theory including, threat appraisal and coping appraisal (explaining 55% of variances) as well as its five components including, perceived susceptibility, perceived severity, response efficacy, response costs and self-efficacy (explaining 60% of variances) had significant effects on WRCBs. Overall, the findings of this research verified the validity and efficiency of the protection motivation theory in explaining and predicting pro-environmental behaviors such as WRCBs.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Pro-Environmental Behavior
  • Water resources conservation
  • Protection motivation theory
  • farmers
ابدی، ب.، جلالی، م.، و موسوی، ب. (1396). تحلیل مسیر رفتار حفاظت منابع آب در بخش کشاورزی و احیای دریاچه ارومیه: مورد مطالعه کشاورزان حوضه جنوبی دریاچه ارومیه. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی، دوره 13، شماره 2، صص 268-251.

استانداری زنجان. (1393). برنامه راهبردی توسعه بخش کشاورزی و آب استان زنجان مبتنی بر جلسات اتاق فکر کشاورزی و آب استان. گزارش پژوهشی، دفتر برنامه­ریزی و بودجه، معاونت برنامه­ریزی، استانداری زنجان، وزارت کشور.

آزادی، ی.، یزدان­پناه، م.، فروزانی، م.، و محمودی، ح. (1396). ارزیابی رفتار سازگاری گندمکاران دیم شهرستان کرمانشاه در رویارویی با تغییرپذیری آب­ و هوایی: کاربرد نظریه انگیزه حفاظت. فصلنامه کشاورزی بوم شناختی، دوره 7، شماره 2، صص 106-96.

افشاری، س. (1396). بررسی عوامل مؤثر بر مدیریت پایدار آب کشاورزی در نظام‌های بهره‌برداری دهقانی شهرستان کمیجان. پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زنجان.

افشاری، س.، رضائی، ر.، قلی­زاده، ح.، و شعبانعلی فمی، ح. (1396). عوامل تعیین کننده نگرش کشاورزان نسبت به مدیریت پایدار منابع آب (مورد مطالعه: شهرستان کمیجان). فصلنامه آموزش محیط­زیست و توسعه پایدار، دوره 6، شماره 1، صص 113-101.

پهلوان شریف، س.، و مهدویان، و. (1394). مدل­سازی معادلات ساختاری با AMOS. تهران: انتشارات بیشه.

تاجری­مقدم، م.، راحلی، ح.، ظریفیان، ش.، و یزدان­پناه، م. (1397). کاربرد تئوری فرهنگی در تحلیل رفتار حفاظت آب کشاورزان دشت نیشابور. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی، دوره 14، شماره 1، صص 129-113.

جزء قاسمی، ع. (1396). زنجان با تنش آبی روبه­رو است. قابل دسترسی در آدرس اینترنتی:

<https://jamejamonline.ir/fa/news/1095813>.

حسنی، ن.، یدالهی، پ.، و مرتضوی، ع. ا. (1396). بررسی عوامل مؤثر بر رفتارهای مدیریت منابع آب کشاورزان (مطالعه موردی: دشت همدان- بهار). فصلنامه مهندسی منابع آب، دوره 10، شماره 34، صص 10-1.

رحیمیان، م. (1395). عوامل اثر­گذار بر مدیریت پایدار منابع آب در بین گندم­کاران آبی شهرستان کوهدشت. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی، دوره 12، شماره 2، صص 247-233.

رضاپور، ی. (1397). پنج دشت استان زنجان در وضعیت بحرانی. قابل دسترسی در آدرس اینترنتی:

<https://www.iribnews.ir/fa/news/2120675>.

رضائی، ر.، منگلی، ن.، و صفا، ل. (1396). اثر میانجی بازاریابی کارآفرینانه در رابطه بین گرایش کارآفرینانه و عملکرد کسب و کارهای گلخانه­ای در شهرستان جیرفت. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی، دوره 13، شماره 1، صص 210-195.

شرفی­پور، ل.، و احمدوند، م. (1398). تعیین‌کننده‌های رفتار حفاظت از آب گندم‏کاران شهرستان ارزوئیه با استفاده از تئوری انگیزش حفاظت. فصلنامه آبیاری و آب ایران، دوره 10، شماره 2، صص 284-267.

طاهرآبادی، ف.، معتمد، م. ک.، و خالدیان، م. ر. (1395). تحلیل موانع و مشکلات مدیریت آب کشاورزی در دستیابی به توسعه پایدار مورد: شهرستان‌های کنگاور و صحنه در استان کرمانشاه. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، دوره 5، شماره 17، صص 70-57.

عینالی، ج.، کاظمی، ن.، چراغی، م.، و رابط، ع. (1393). تحلیلی بر آگاهی و عملکرد زیستی کشاورزان در نواحی روستایی (مطالعه موردی: شهرستان ارومیه). فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط­زیست، دوره 18، شماره 2، صص 405-397.

محمدی، ز.، محمدزاده، س.، و یزدان­پناه، م. (1394). بررسی عوامل مؤثر بر نیت و رفتار حفاظت از آب توسط باغداران شهرستان دشتستان: آزمونی از تئوری رفتاری برنامه­ریزی شده. فصلنامه پژوهش­های ترویج و آموزش کشاورزی، دوره 8، شماره 4، صص 89-76.

منتی­زاده، م.، و زمانی، غ. ح. (1397). واکاوی علّی رفتارهای حفاظت از آب کشاورزان مورد مطالعه: شهرستان خرم­آباد. فصلنامه تحقیقات منابع آب ایران، دوره 14، شماره 3، صص 91-80.

ولی­زاده، ن.، و کریمی گوغری، ح. (1397). واکاوی روانشناختی و اجتماعی حفاطت منابع آب: راهکاری برای کاهش آسیب‌پذیری در مقابل کم­آبی. مجموعه مقالات دومین کنفرانس ملی آب و هواشناسی ایران، دانشگاه فردوسی مشهد، 19 اردیبهشت، صص 1030-1025.

یزدان­پناه، م.، رحمانی، ص.، فروزانی، م.، و عبدشاهی، ع. (1397). بررسی باورها و راهبردهای سازگاری کشاورزان با شرایط کمبود آب و عوامل مؤثر بر آن‌ها در شهرستان ممسنی. فصلنامه پژوهش آب در کشاورزی، دوره 32، شماره 2، صص 340-322.

 

Abadi, B. (2017). Could farmers’ awareness of environmental NGOs be associated with water conservation behavior? An application of Contingency Table Analysis. Azarian Journal of Agriculture, 4(4), 95-109.

Ajili, A., and Mousavi, T. (2013). Relationships between farmers’ behaviors towards environmental resources and water resource management: The case of Khuzestan Province, Iran. American Journal of Experimental Agriculture, 3(2), 455-469.

Apipalakul, C., Wirojangud, W., and Ngang, T. K. (2015). Development of community participation on water resource conflict management. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 186, 325-330.

Bagagnan, A. R., Ouedraogo, I., Fonta, W. M., Sowe, M., and Wallis, A. (2019). Can protection motivation theory explain farmers’ adaptation to climate change decision making in the Gambia? Climate, 7(130), 1-14.

Balali, M. R. (2009). Towards reflexive land and water management in Iran: Linking technology, governance and culture Ph.D. Dissertation.University of Wageningen.

Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. New York: Worth Publishers.

Bartlett, J., Kotrlik, J., and Higgins, C. (2001). Organizational research: Determining appropriation sample size in research. Information Technology, Learning, and Performance Journal, 19 (1), 43- 50.

Bockarjova, M., and Steg, L. (2014). Can protection motivation theory predict pro-environmental behavior? Explaining the adoption of electric vehicles in the Netherlands. Global Environmental Change, 28, 276-288.

Clubb, A. C., and Hinkle, J. C. (2015). Protection motivation theory as a theoretical framework for understanding the use of protective measures. Journal Criminal Justice Studies, 28(3), 336-355.

Deng, J., Hao, W., Zhang, W., Han, X., Li, K., Feng, Y., and Yang, G. (2017). Exploring farmers’ pro-ecological intentions after ecological rehabilitation in a fragile environment area: A structural equation modeling approach. Sustainability, 10(1), 29-43.

Deng, J., Sun, P., Zhao, F., Han, X., Yang, G., and Feng, Y. (2016). Analysis of the ecological conservation behavior of farmers in payment for ecosystem service programs in eco- environmentally fragile areas using social psychology models. Science of the Total Environment, 550, 382-390.

Ertek, A., and Yilmaz, H. (2014). The agricultural perspective on water conservation in Turkey. Agricultural Water Management, 143, 151-158.

Fu, Q., Li, B., Hou, Y., Bi, X., and Zhang, X. (2017). Effects of land use and climate change on ecosystem services in Central Asia’s arid regions: A case study in Altay Prefecture, China. Science of the Total Environment, 607, 633-646.

Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., and Anderson, R. E. (2010). Multivariate Data Analysis. UK: Pearson Education Ltd, Harlow, Essex.

Huang, P., and Lamm, A. (2015). Understanding public engagement in water conservation behaviors and knowledge of water policy: Promising hints for extension. Journal of Extension, 53(6), 1-12.

Ifinedo, P. (2012). Understanding information systems security policy compliance: An integration of the theory of planned behavior and the protection motivation theory. Computers and Security, 31(1), 83-95.

Jara-Rojas, R., Bravo-Ureta, B. E., and Díaz, J. (2012). Adoption of water conservation practices: A socioeconomic analysis of small-scale farmers in Central Chile. Agricultural Systems, 110, 54-62.

Kantola, S. J., Syme, G. J., and Nesdale, A. R. (1983). The effects of appraised severity and efficacy in promoting water conservation: An informational analysis. Journal of Applied Social Psychology, 13,164-182.

Keshavarz, M., and Karami, E. (2016). Farmers’ pro-environmental behavior under drought: Application of protection motivation theory. Journal of Arid Environments, 127, 128-136

Kien, H. T. (2015). Factors influencing safety pesticide use behavior among farmers in Thai Nguyen Province, Vietnam. M.Sc Thesis. Faculty of Nursing, Burapha University.

Lam, S. P. (2006). Predicting intention to save water: Theory of planned behavior, response efficacy, vulnerability, and perceived efficiency of alternative solutions. Journal of Applied Social Psychology, 36(11), 2803-2824.

MacMartin, D. G., Kravitz, B., Keith, D. W., and Jarvis, A. (2014). Dynamics of the coupled human– climate system resulting from closed-loop control of solar geoengineering. Climate Dynamics, 43(1-2), 243-258.

Madani, K. (2014). Water management in Iran: What is causing the looming crisis? Journal of Environmental Studies and Sciences, 4(4), 315-328.

Milne, S., Sheeran, P., and Orbell, S. (2000). Prediction and intervention in health‐related behavior: A meta‐analytic review of protection motivation theory. Journal of Applied Social Psychology, 30(1), 106-143.

Mirzaei, A., Knierim, A., Nahavand, S. F., Shokri, S. A., and Mahmoudi, H. (2019). Assessment of policy instruments towards improving the water reservoirs’ governance in Northern Iran. Agricultural Water Management, 211, 48-58.

Nelson, K., Cismaru, M., Cismaru, R., and Ono, T. (2011). Water management information campaigns and protection motivation theory. International Review on Public and Nonprofit Marketing, 8, 163-193.

Rainear, A., and Christensen, J. L. (2017). Protection motivation theory as an explanatory framework for pro-environmental behavioral intentions. Journal Communication Research Reports, 34(3), 239-248.

Redmond, E., and Griffith, C. (2005). Factors influencing the efficacy of consumer food safety education. British Food Journal, 107, 484-499.

Rezaei, R., and Ghofranfarid, M. (2018). Rural households’ renewable energy usage intention in Iran: Extending the unified theory of acceptance and use of technology. Renewable Energy, 122, 382-391.

Rezaei, R., Safa, L., Damalas, C. A., and Ganjkhanloo, M. M. (2019). Drivers of farmers’ intention to use integrated pest management: Integrating theory of planned behavior and norm activation model. Journal of Environmental Management, 236, 328-339.

Riggins, L. (2006). Beliefs and perceptions about HACCP in childcare centers: An exploratory study. Research Report, Kansas State University.

Rogers, R. W. (1975). A protection motivation theory of fear appeals and attitude change. The Journal of Psychology, 91(1), 93-114.

Rosenstock, I. (1966). Why people use health services. The Milbank Memorial Fund Quarterly, 44, 94-127.

Russell, S., and Fielding, K. (2010). Water demand management research: A psychological perspective. Water Resources Research, 46, 1-12.

Sadighi, H., and Mohammadzadeh, G. (2002). Extension professional staff’s attitude toward participatory approach of extension activities and rural development. Journal of International Agricultural and Extension Education, 9(2), 7-14.

Spence, A., Poortinga, W., Butler, C., and Pidgeon, N. F. (2011). Perceptions of climate change and willingness to save energy related to flood experience. Nature Climate Change, 1, 46-49.

Syme, G. J., Nancarrow, B. E., and Seligman, C. (2000). The evaluation of information campaigns to promote voluntary household water conservation. Evaluation Review, 24, 539-578.

Valizadeh, N., Bijani, M., and Abbasi, E. (2018). Farmers’ active participation in water conservation: Insights from a survey among farmers in Southern regions of West Azerbaijan Province, Iran. Journal of Agricultural Science and Technology, 20(5), 895-910.

van Duinen, R., Filatova, T., Geurts, P., and van der Veen, A. (2015). Coping with drought risk: Empirical analysis of farmers’ drought adaptation in the south-west Netherlands. Regional Environmental Change, 15, 1081-1093.

Varoglu, L., Temel, S., and Yılmaz, A. (2018). Knowledge, attitudes and behaviours towards the environmental issues: Case of Northern Cyprus. Eurasia Journal of Mathematics, Science and Technology Education, 14(3), 997-1004.

Ward, F. A., Michelsen, A., and DeMouche, L. (2007). Barriers to water conservation in the Rio Grande basin. Journal of the American Water Resources Association, 43(1), 237-253.

Weinstein, N. (1987). Unrealistic optimisms about susceptibility to health problems: Conclusions from a community-wide sample. Journal of Behavioral Medicine, 10, 481-500.

Yazdanpanah, M., Hayati, D., Thompson, M., Zamani, G. H., and Monfared, N. (2014). Policy and plural responsiveness: Taking constructive account of the ways in which Iranian farmers think about and behave in relation to water. Journal of Hydrology, 514, 347-357.

Yazdanpanah, M., Rahimi Feyzabad, F., Forouzani, M., Mohammadzadeh, S., and Burton, R. (2015). Predicting farmers’ water conservation goals and behavior in Iran: A test of social cognitive theory. Land Use Policy, 47, 401-407.

Zhang, Y., Zhang, S., Xia, J., and Hua, D. (2013). Temporal and spatial variation of the main water balance components in the three rivers source region, China from 1960 to 2000. Environmental Earth Sciences, 68(4), 973-983.

Zhao, G., Cavusgil, E., and Zhao, Y. (2016). A protection motivation explanation of base-of-pyramid consumers' environmental sustainability. Journal of Environmental Psychology, 45, 116-126.