علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران

علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران

شناسایی مدل پذیرش الگوی کشت استان همدان از دیدگاه خبرگان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسا دکتری بنیاد ملی نخبگان و دانشگاه بوعلی سینا، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. ایران.
2 دانشیار گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان. ایران.
3 دانشیار مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع‌طبیعی، بخش تحقیقات فنی و مهندسی، همدان، ایران
چکیده
اصلاح الگوی کشت به‌عنوان یکی از مهم‌ترین الزامات بخش کشاورزی کشور به‌صورت گسترده از سوی کارشناسان و فعالان این حوزه مورد تأکید قرار گرفته است؛ این در حالی است که پذیرش الگوی کشت جدید و بهینه از سوی کشاورزان به عوامل متعددی بستگی دارد. هدف اصلی این پژوهش شناسایی مدل پذیرش الگوی کشت استان همدان از دیدگاه خبرگان می­باشد. پژوهش حاضر به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ پاردایم از نوع تحقیقات آمیخته (کیفی ـ کمی) با رویکرد اکتشافی می‌باشد. روش تحقیق در سه مرحله طراحی شده است. در مرحله اول، ابتدا به­منظور شناسایی و استخراج عوامل مؤثر بر پذیرش الگوی کشت با بهره‌گیری از روش نمونه‌گیری هدفمند و با درنظر گرفتن شاخص اشباع نظری 25 مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان در این زمینه انجام شد. پس از انجام مصاحبه‌ها با استفاده از روش تحلیل محتوا طی مراحل کدگذاری باز، محوری و گزینشی شش عامل اقتصادی، فنی و زراعی، اجتماعی، سیاسی و کلان، محیط‌زیستی و نیز ترویجی و آموزشی شناسایی شدند. در مرحله دوم، از تکنیک دلفی فازی برای دستیابی به توافق گروهی بین خبرگان استفاده شد و در نهایت در مرحله سوم به­منظور مقایسه نظرات کشاورزان در مناطقی که الگوی کشت اجرا شده با مناطقی که الگوی کشت اجرا نشده است، از آزمون t ‌مستقل استفاده شد. با توجه به اجرای الگوی کشت در دو منطقه فامنین و قهاوند، جهت مقایسه نظرات کشاورزان از روش نمونه‌گیری تصادفی ساده با انتساب متناسب استفاده گردید و در مجموع 280 نفر کشاورز انتخاب شدند که 140 نفر از دو منطقه قهاوند و فامنین که الگوی کشت اجرا شده است و 140 نفر نیز از دو منطقه همدان و بهار که الگوی کشت اجرا نشده است به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. نتایج پژوهش نشان داد که بیشترین میزان توافق خبرگان در این مرحله در زمینه هر یک از عوامل مؤثر بر پذیرش الگوی کشت به ترتیب مربوط به افزایش میزان درآمد حاصل از تغییر الگوی کشت برای کشاورزان (0/83S=)، قابلیت اجرای الگوی کشت پیشنهادی در اراضی خرد و پراکنده (0/83S=)، اعتمادسازی در بین کشاورزان جهت پذیرش الگوی کشت پیشنهادی (0/85S=)، تعیین قیمت تضمینی محصولات ناشی از الگوی کشت جدید (0/83S=)، صرفه ­جویی در مصرف آب در الگوی کشت پیشنهادی (80/0S=) استفاده از مزارع الگویی و نمایشی جهت آشنایی کشاورزان (0/82S=) می ­باشد. همچنین، نتایج حاصل از آزمون t مستقل نشان داد که بین عوامل اجتماعی و  فنی - زراعی بین نظر کشاورزان در مناطقی که الگوی کشت اجرا شده و مناطقی که اجرا نشده تفاوت معنی‌داری در سطح 99 درصد وجود دارد و بین سایر عوامل (اقتصادی، سیاسی و کلان، محیط‌زیستی و ترویجی و آموزشی) تفاوت معناداری وجود ندارد. بنابر نتایج به‌دست‌آمده پیشنهادهایی مانند افزایش حمایت‌های دولتی در زمینه‌های فنی، آموزشی و فرهنگ‌سازی برای استفاده از کشت‌های جایگزین، شیوه‌های جدید کشت و روش‌های نوین آبیاری، فراهم‌سازی زیرساخت‌ها و خدمات پشتیبان تولید پیشنهاد می‌گردد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Identifying a Model for Adopting Cropping Pattern Reform in Hamedan Province: An Experts’ Perspective

نویسندگان English

Masoud Samian 1
Mousa Aazami 2
Reza Bahramloo 3
1 Department of Agricultural Extension and Education, Faculty of Agriculture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
2 Department of Agricultural Extension and Education, Faculty of Agriculture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
3 Hamedan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Hamedan, Iran
چکیده English

Cropping pattern reform, as one of the most critical requirements in the country’s agricultural sector, has been widely emphasized by experts and stakeholders in the field. However, farmers’ acceptance of new and optimal Cropping patterns depends on several factors. The primary objective of this research is to identify a model for adopting the Cropping pattern in Hamedan Province from the experts’ perspective. In terms of purpose, this study is applied research and employs a mixed-methods (qualitative–quantitative) design with an exploratory approach. The study was carried out in three sequential stages. In the first stage, 25 semi-structured interviews were carried out with experts selected through purposive sampling, considering the theoretical saturation index, to identify and extract the factors influencing Cropping pattern acceptance. Following the interviews, using content analysis methods and through open, axial, and selective coding, six factors were identified: economic, technical, social, political, environmental, and extension and educational. In the second stage, the fuzzy Delphi technique was used to reach group consensus among experts. Finally, in the third stage, an independent t-test was applied to compare the opinions of farmers in regions where the Cropping pattern had been implemented with those in regions where it had not been implemented. The findings revealed the highest level of expert consensus regarding the factors affecting acceptance, including increased income for farmers resulting from changing the Cropping ping  pattern (S=0.83), the feasibility of implementing the proposed pattern on small and fragmented lands (S=0.83), building trust among farmers to accept the proposed pattern (S=0.85), setting a guaranteed price for products derived from the new Cropping ping  pattern (S=0.83), reducing water consumption under the proposed pattern (S=0.80), and using model and demonstration farms to familiarize farmers (S=0.82). Furthermore, the results of the independent t-test indicated a significant difference at the 99% level between the opinions of farmers in implemented and non-implemented areas regarding social and technical factors, while no significant difference was observed for the other factors (economic, political, environmental, and extension and educational).

کلیدواژه‌ها English

Cropping ping ping pattern
Experts' Perspective
Hamedan province
Fuzzy Delphi
Mixed research
Sustainable development
اعظمی، آ.، میرکزاده، ع. ا.، و آذری، آ. (1403). بهینه‌سازی الگوی کشت محصولات زراعی شهرستان صحنه براساس محدودیت منابع. جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، دوره 35، شماره 2، صص 87-114.
اکبری، م.، و صیاد، و. (1400). تحلیل مطالعات تغییر اقلیم در ایران. پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دوره 53، شماره 1، صص 37-74. https://doi.org/10.22059/jphgr.2021.301111.1007528
باقری، ن.، سبزواری، علی.، و رجبی‌پور، ع. (1403). اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر تعیین الگوی کشت مناسب محصولات زراعی با روش‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره (مطالعه موردی: دشت سیلاخور). مهندسی زراعی (مجله علمی کشاورزی)، دوره 47، شماره 1، صص 18-1.
پورطاهری، م.، رکن‌الدین افتخاری، ع.، و سوادی مالیدر، ع. ا. (1393). پیامدهای اجتماهی و اقتصادی تغییر الگوی کشت و نقش آن در توسعه روستایی، مطالعه موردی: تغییر الگوی کشت برنج به مرکبات در دهستان بالاتجن استان مازنداران. جغرافیا و توسعه، دوره 12، شماره 35، صص 217-232.
حسن‌پور، ک.، اعظمی، م.، و نظرپور، آ. (1401). عوامل مؤثر بر اصلاح الگوی کشت زراعی از دیدگاه کارشناسان با کاربست روش دیمتل خاکستری. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 18 ، ویژه‌نامه، صص 89-99.
حسینی، س.ح.، موسوی‌جهرمی، س. ح.، و محمدولی سامانی، ح. (1402). بررسی عوامل مؤثر در پدیده فرونشست زمین در گستره غرب استان تهران. مهندسی منابع آب، دوره 16، شماره 58، صص 69-84. https://doi.org/10.30495/wej.2023.29602.2348
حمزه‌ئی، م.، و بوزرجمهری، خ. (1393). واکاوی آثار و عوامل مؤثر بر گسترش الگوی کشت زعفران در شهرستان نیشابور مطالعه موردی :دهستان اسحق آباد. نشریه زراعت و فناوری زعفران، دوره 2، شماره 4، صص 277-288.
خوشنودی‌فر، ز.، غنجی، م.، و رحیمی‌مصلح آبادی، پ. (1400). تحلیل عوامل مؤثر بر تمایل به پذیرش کشت زعفران (مطالعه موردی: کشاورزان شهرستان فراهان استان مرکزی). نشریه زعفران، دوره 3، شماره 1، صص 1-7.
درگاهیان، ف.، رضوی‌زاده، س.، و لطفی‌نسب‌اصل، س. (1397). نقش مدیریت منابع آب به­عنوان یکی از عوامل مؤثردر تشدید فعالیت کانون گرد و غبار جنوب و جنوب شرق اهواز. طبعیت ایران، دوره 3، شماره 4، صص 26-33. https://doi.org/10.22092/irn.2018.117218
ریاحی، و.، ضیائیان فیروزآبادی، پ.، عزیزپور، ف.، و دارویی، پ. (1398). عوامل مؤثر بر ناپایداری الگوی کشت در ناحیه لنجانات. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، دوره 8، شماره 4، صص 139-168.
زندی‌فر، س. (1398). بررسی علل خشکیدگی چشمه‌ها در حوضه آبریز رودخانه زهره ـ جراحی. طبیعت ایران، دوره 4، شماره 1، صص 9-13. https://doi.org/10.22092/irn.2019.118671
سبزواری، ع.، رجبی‌پور، ع.، باقری، ن.، و امید، م. (1399). تعیین الگوی کشت محصولات زراعی به­عنوان راهکاری برای کاهش مخاطرات امنیت غذایی کشور. مدیریت مخاطرات محیطی، دوره 7، شماره 1، صص 23-38.
سلطانی، ا.، میرزایی، ع.، جافرنوده، ص.، زینلی، ا.، و میرکریمی، ش. (1404). سازگاری کشاورزی آبی استان گلستان به کم آبی از طریق الگوی کشت. پژوهش‌های حفاظت آب‌وخاک، دوره 32، شماره 1، صص 1-29. https://doi.org/10.22069/jwsc.2025.22595.3741
شاهین‌رخسار، پ.، علیزاده، ا.، انصاری، ح.، و قربانی، م. (1397). واکاوی الگوهای ذهنی خبرگان کشاورزی در بازطراحی الگوی کشت نواحی روستایی استان گیلان. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، دوره 7، شماره 3، صص 23-50.
عزیزی‌خالخیلی، ط.، منتی‌زاده، م.، و رزاقی بورخانی، ف. (1404). بررسی تمایل کشاورزان نسبت به اجرای الگوی کشت پیشنهادی وزارت جهاد کشاورزی در راستای بهبود وضعیت اشتغال. راهبردهای کارآفرینی در کشاورزی، دوره 12، شماره 1، صص 20-33.
قصابی، م.، اسعدی، م. ع.، قادرزاده، ح.، و حاجی‌رحیمی، م. (1403). تأثیر سیاست های انگیزشی مالی بر الگوی مصرف آب و الگوی کشت محصولات زراعی (مطالعه موردی: دشت دهگلان در استان کردستان). نشریه آبیاری و زهکشی ایران، دوره 18، شماره 2، صص 280-271.
لطفی، ا. (1397). اقتصاد بوم‌سازگان و تنوع زیستی منابع آب و تالاب‌ها. تهران: انتشارات مهرصادق.
لطیفی، س.، راحلی، ح.، یادآور، ح.، سعدی، ح.، و شهرستانی، س. ع. (1397). شناسایی و تبیین مراحل اجرایی توسعه کشاورزی حفاظتی در ایران با رویکرد دلفی فازی. فصلنامه مهندسی بیوسیستم ایران، دوره 49، شماره 1، صص 107-120.
محمدی، ع. (1403). نگرشی بر جایگاه محصول سیب زمینی در امنیت غذایی کشور در افق 1430. علوم کاربردی سیب‌زمینی، 6 دوره 6، شماره 1، صص 13-22. https://pem.areeo.ac.ir/article_131064.html
موسوی‌مؤید، س. ا.، نوری‌پور، م.، و آفریدونی، م. (1403). بررسی دیدگاه کشاورزان نسبت به تغییر کشت به مصحولات با نیاز آبی‌کم در منطقه مارگون. اقتصاد کشاورزی و روستایی، دوره 2، شماره 2، صص 51-76. 
میرزائی، ع.، سلطانی، ا.، عباسی، ف.، زینلی، ا.، و میرکریمی، ش. (1404). بهینه‌سازی الگوی کشت آبی استان فارس به‌منظور سازگاری با کم‌آبی. نشریه علوم آب‌وخاک، دوره 29، شماره 1، صص 131-152.
نصرتی، م.، برقی، ح.، و قنبری، ی. (1401). تغییر الگوی کشت و اثرات آن بر ساختار اقتصاد پایدار (مطالعه موردی: نواحی روستایی استان گیلان). جغرافیا و پایداری محیط، دوره 12، شماره 2، صص 125-109.
Ahmad, A., and Isvilanonda, S. (2003). Rural poverty and agriculture diversification in Thailand. Working Papers 2003:19, Lund University, Department of Economics. Paper presented at the Second Annual Swedish School of Advance Asia and Pacific Studies (SSAAP): 24- 26.
Cheng, C. H., and Lin, Y. (2002). Evaluating the best main battle tank using fuzzy decision theory with linguistic criteria evaluation. European Journal of Operational Research, 142, 174-186.
Huang, H., Xie, H. P., Duan, Y., Wu, P., & Zhuo, L. (2023). Cropping pattern optimization considering water shadow price and virtual water flows: A case study of Yellow River Basin in China. Agricultural Water Management, 284(7), 1-14. https://doi.org/10.1016/j.agwat.2023.108339
Li, A., Han, Z., Xu, J., Ma, S., & Huang, G. (2006). Transformation dynamics of desertification in Horqin Sandy Land at the beginning of the 21st century. Acta Geographica Sinica, 61(9), 976-984.
Madani, K. (2014). Water management in Iran: what is causing the looming crisis? Journal of Environmental Studies and Sciences, 4, 315-328. http://dx.doi.org/10.1007/s13412-014-0182-z
Mullen, P. (2003). Delphi: Myths and reality. Journal of Health Organisation and Management, 17(1), 37-52.
Osama, S., Elkholy, M., & Kansoh, R. M. (2017). Optimization of the cropping pattern in Egypt. Alexandria Engineering Journal, 56 (4), 557-566. https://doi.org/10.1016/j.aej.2017.04.015
Ouda, S. A., and Zohry, A. E. H. (2018). Water requirements for prevailing cropping pattern. In cropping pattern modification to overcome abiotic stresses, (pp. 9-20). Cham: Springer.
Selim, M. M. (2019). A review of advantages, disadvantages and challenges of crop rotations. Egyptian Journal of Agronomy, 1, 1-10.https://doi.org/10.21608/agro.2019.6606.1139
Soleymani, Sh., Zare Mehrjerdi, M. R., Amirtaimoori, S., & Mehrabi Boshrabadi, H. (2021). Environmental approach to determining optimal cropping pattern. Environmental Resources Research. 9(1), 79-88. https://doi.org/10.22069/ijerr.2021.5530
Soltani, A., Alimagham, S. M., Nehbandani, A., Torabi, B., Zeinali, E., Zand, E.,Vadez, V., van Loon, M. P., & van Ittersum, M. K. (2020). Future food selfsufficiency in Iran: A modelbased analysis. Global Food Security, 24, 100351. https://doi.org/10.1016/j.gfs.2020.100351
Soltani, A., Jafarnode, S., Zeinali, E., Gherekhloo, J., & Torabi, B. (2024). Assessing aerobic rice systems for saving irrigation water and paddy yield at regional scale. Paddy and Water Environment. 22(2), 271-284. http://dx.doi.org/10.1007/s10333-023-00966-2
Timmer, C. P. (1997). Farmers and markets: The political economy of new paradigms. American Journal of Agricultural Economics, 79(2), 621-627.
Zhou, Y., and Li, W. (2011). A review of regional groundwater flow modeling. Geosci Front, 2(2), 205-214.