علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران

علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران

الگوی مفهومی برای توسعه زمین‌پایه کشت گندم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری توسعه کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران.
2 استاد ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 استاد ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22034/iaeej.2026.505922.1849
چکیده
در شرایط کنونی، خودکفایی کشور در تولید محصولات کشاورزی، نیازمند الگویی مناسب برای توسعه کشت، به‌ویژه کشت گندم، است. این پژوهش با هدف تبیین چگونگی توسعه زمین‌پایه کشت گندم بر پایه رویکرد ظرفیت‌گرا و طراحی الگوی توسعه آن، با رویکرد کیفی و به روش اسنادی انجام شد. از آنجا که نظریه‌ای جامع برای تبیین این پدیده وجود نداشت، از روش نظریه داده‌بنیاد (Grounded Theory) استفاده شد. جامعه پژوهش شامل منابع اسنادی، از جمله مقاله‌های علمی، پایان‌نامه‌ها، کتاب‌ها و گزارش‌های علمی منتشرشده در فاصله سال‌های 2000 تا 2020 بود که از میان آن‌ها، 120 منبع به دلیل غنای علمی انتخاب و بررسی شد. داده‌ها پس از سه مرحله کدگذاری با استفاده از نرم‌افزار مکس‌کیودا نسخه 20 (MAXQDA20) تحلیل شدند. در نهایت، 132 مفهوم (با 459 تکرار) و 32 مقوله فرعی در قالب چهار بعد استخراج شد. بعد توسعه کشت گندم از پنج متغیر تشکیل شد و تحت تأثیر سه عامل اقتصادی (10 متغیر)، اجتماعی (7 متغیر) و محیطی (10 متغیر) قرار دارد. مقایسه مدل حاصل از تحلیل داده‌ها با مدل نظری نشان داد که متغیر «نوع بهره‌برداری» به دلیل بی‌ارتباطی و تکرار نشدن در مرحله تحلیل داده‌ها حذف شد. همچنین، متغیرهای سن، شغل و تحصیلات در قالب متغیر «ویژگی‌های جمعیتی» ادغام شدند. افزون بر این، متغیرهای یکپارچه‌سازی اراضی، سطح زیر کشت، روش آبیاری، قیمت و هزینه به عامل اقتصادی؛ متغیرهای مالکیت، آموزش و ترویج، فقر و تنگدستی، دانش فنی و عملکرد نیروی کار به عامل اجتماعی؛ و متغیرهای نوع کشت، کاربری اراضی، آیش، الگوی بهینه کشت، نیاز حرارتی (Growing Degree Days (GDD)) و استفاده از کود و سم به عامل محیطی افزوده شدند. در میان متغیرها، هزینه و میزان تولید در عامل اقتصادی، ویژگی‌های جمعیتی و فقر و تنگدستی در عامل اجتماعی، آب‌وهوا و نوع کشت در عامل محیطی، افزایش درآمد و افزایش عملکرد (به‌طور مشترک) در عامل توسعه، بیشترین تکرار را داشتند؛ در حالی که حفظ تنکارنگاری زمین (Physiography) کمترین تکرار را به خود اختصاص داد. مدل مفهومی حاصل از این پژوهش می‌تواند در برنامه‌ریزی توسعه کشت گندم، آموزش گندم‌کاران و فعالیت‌های پژوهشی و اجرایی مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Conceptual model of Land Development based on Wheat Cultivation

نویسندگان English

Abbas Saharkhiz 1
Iraj Malek Mohammadi 2
Gholam Hossein Zamani 3
1 Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Tehran, Iran
2 , Department of Agricultural Extension Education, College of Agriculture, University of Tehran, Iran
3 Department of Agricultural Extension and Education, School of Agriculture, Shiraz University, Shiraz, Iran
چکیده English

The country's self-sufficiency in wheat production requires a suitable model for developing its cultivation. This research was conducted to answer how to develop the land base for wheat cultivation with a capacity-based approach and aimed to design a wheat cultivation development model with a qualitative perspective through documentation method, and since there was no theory to explain the phenomenon in question, it was used the grounded theory method. The statistical population includes documentary sources, including scientific articles, theses, books, and scientific reports from relevant centers over 20 years (2000 to 2020), due to their scientific richness, 120 samples were randomly used. After three coding stages, data processing using MAXQDA20 software resulted in the extraction of 132 concepts (with 459 repetitions) and 32 subcategories in a 4-dimensional format. The main dimension of wheat cultivation development (dependent factor) with 5 variables consists of economic factors with 10 variables, social factors with 7 variables, and environmental with factors 10 variables. Comparison of MAXQDA’s output software model and theoretical model showed that the variable of exploitation type was removed due to non-repetition and relevance, and the variables of age, occupation, and education were combined in the variables of demographic characteristics. Land integration, area under cultivation, irrigation method, price, and cost were added to economic factors; and variables of ownership, education and extension, poverty and destitution, technical knowledge and labor performance were added to social factors; and variables of cultivation type, land use, fallow, optimal cultivation pattern, GDD and use of fertilizers and pesticides were added to climate factors. The variables of cost and production rate in the economic factor, population characteristics and poverty and deprivation in the social factor, climate and type of cultivation in the environmental factor, income increase-yield increase jointly, and preservation of land physiography in the development factor had the highest and lowest recurrences, respectively. The obtained conceptual model can be used for planning the development of wheat-based land, training wheat farmers, and in research and implementation activities.

کلیدواژه‌ها English

Capacity-oriented approach
Land use
Wheat cultivation development
Wheat farmer training
شراقی، ر.، پورسعید، ع.، چهارسوقی‌امین، ح.، و اشراقی، ف. (1388). عوامل مؤثر بر افزایش عملکرد گندم آبی: مطالعه‌ی موردی استان ایلام. مجله علمی- پژوهشی علوم کشاورزی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، سال 3، شماره 11، صصص 29-41.
افراخته، ح.، حجی‌پور، م.، گزین، م.، و نجاتی، ب. (1392). جایگاه توسعه پایدار کشاورزی در برنامه‌های توسعه ایران (مورد: برنامه‌های پنج ساله پس از انقلاب). فصلنامه سیاست‌های راهبردی و کلان، سال 1، شماره 1، صص 62-43.
امینی‌فسخودی، ع.، و نوری‌زمان‌آبادی، س.ه. (1390). ارزیابی پایداری و تعیین الگوی کشت سیستم‌های زراعی بر اساس بهینه‌سازی بهره‌برداری از منابع آب و خاک با استفاده از الگوهای غیرخطی برنامه‌ریزی ریاضی. علوم آب و خاک (علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی)، شماره 55، صص 99-109.
امینی، ع.، و طاهری، ع.‌ ح. (1395). تحلیلی بر نقش‌پذیری زنان روستایی در فعالیت‌های اقتصادی و عوامل مؤثر بر آن: مورد مطالعه مناطق روستایی بخش سیمکان در شهرستان جهرم. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 12، شماره 2، صص 34-43.
ایروانی، ه.، و دربان‌آستانه، ع. (1389). اندازه‌گیری، تحلیل و تبیین پایداری واحدهای بهره‌برداری (مطالعه موردی گندم‌کاران استان تهران). مجله علوم کشاورزی ایران، جلد 35، صص 39-52.
باولی، م.، عادلی، ک.، محمدیان، ف.، و دل‌انگیزان، س. (1394). تعیین الگوی بهینه کشت در راستای توسعه پایدار کشاورزی (مطالعه موردی: دشت ماهی‌دشت). اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال 23، شماره 90، صص 13-22.
آمارنامه کشاورزی. (1398). آمارنامه کشاورزی. مدیریت زراعت جهاد کشاورزی فارس.
دفتر مطالعات زیربنایی مجلس. (1398). چالش‌ها و راهکارهای رونق تولید در سال 1398 (7. بخش کشاورزی). دفتر مطالعات زیربنایی مجلس، شماره مسلسل 16496.
جعفرزاده، ع.، خاشعی، س.، شهیدی، ع. (1395). طراحی یک مدل تصمیمگیری چندهدفه به‌منظور تعیین الگوی کشت بهینه تحت تأثیر پدیده تغییر اقلیم (مطالعه موردی: دشت بیرجند). تحقیقات آب و خاک ایران، دوره 47، شماره 4، صص 849-859.https://doi.org/10.22059/ijswr.2016.59991
جوانبخت، ف.، حیاتی، ب.، و دشتی، ق. (1397). عوامل مؤثر بر پایداری نظام تولید در شهرستان اردبیل. نشریه دانش کشاورزی و تولید پایدار. جلد 28 شماره 3. صص 79ـ96.
حسینی، س.‌م.، و شریفزاده، م. (1394). کشاورزی پایدار، پارادایم نوین تحقیق و توسعه کشاورزی. تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی تهران، چاپ اول.
دواتگر، ن.، شکوری‌کتیگری، م.، رضایی، ل.، دلسوز‌خاکی، ب.، شکری واحد، ح.، و کاووسی، م. (1398). تغییرات مکانی وضعیت حاصلخیزی خاک شالیزارهای بخش جنوبی دشت فومنات. نشریه پژوهش‌های خاک (علوم خاک و آب)، سال 33، شماره 2، صص 141-157. https://doi.org/10.22092/ijsr.2019.119756
رکن‌الدین‌افتخاری، ع.‌ر.، سجاسی‌قیداری، ح.، و رضوی، س.‌ح. (1389). راهبرد‌های توسعه کارآفرینی کشاورزی در مناطق روستایی: مطالعه موردی روستاهای شهرستان خدابنده. روستا و توسعه، شماره 3، صص 1-29.
ساسانی، ش.، امیری، ر.، شریفی، ح‌ر.، و لطفی، ع. (1398). بررسی مراحل رشد و نمو گندم نان (Triticum aestivum L.) در کرمانشاه با استفاده از شاخص درجه روز رشد تحت شرایط تعجیل و تأخیر در موعد کاشت. تحقیقات غلات، دانشگاه گیلان، دوره 9، شماره 2، صص 143ـ156. https://doi.org/10.22124/c.2019.13938.1510.
شریف آزاده، م.‌ر.، و جمشیدی، ز. (1390). بررسی تأثیرات فناوری اطلاعات و ارتباطات بر تولید در کشورهای منطقه منا با تأکید بر ایران. فصلنامه اقتصاد کاربردی، سال 2، شماره 7، صص 17-26.
شریفی، ل.، بازیگر، س.، محمدی، ح.، و دربان‌آستانه، ع. (1399). بررسی عوامل مؤثر بر تغییرات تولید گندم در اقلیم‌های مختلف استان فارس. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیائی. سال 20، شماره 57، صص 372ـ390.  https://doi.org/10.29252/jgs.20.57.371
صداقت، س.‌ م.، شریفی‌طرازکوهی، ح.، شمس، ا.، و منصوری، س. (1398). بررسی رابطه حق توسعه و ارتقاء توسعه پایدار و همه جانبه کشورهای توسعه‌نیافته. پژوهش‌های جامعه شناختی، دوره 4، شماره 3، صص 89-116.
قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران. (1394-1390) مصوبه 1398 مجلس شورای اسلامی.
قهرمان، ن.، سیدمیرزایی، س.‌ م.، و ازکیا، م. (1401). برنامه‌ریزی توسعه گردشگری پایدار در شهر مراغه براساس تکنیک سوات. برنامه‌ریزی توسعه گردشگری پایدار در شهر مراغه، صص 229-240.https://doi.org/10.22034/aaud.2023.288865.2488
فرجی، ه.، گودرزی، ع.، اولیایی، ح.‌ر.، و عظیمی‌گندمانی، م. (1391). ارزیابی عملکرد چند رقم گندم نسبت به تاریخ کاشت در نورآباد ممسنی. تولیدات گیاهی، دانشگاه شهید چمران اهواز، دوره 35، شماره 4، صص 29-42.
کلانتری، خ.، اسدی، ع.، شعبانعلی‌فمی، ح.، و عربیون، ا. (1398). تحلیل مؤلفه‌های پایداری نظام کشت گندم در استان فارس. نشریه اقتصاد و توسعه کشاورزی (علوم و صنایع غذایی)، جلد 24، صص. 169-176.https://doi.org/10.22067/jead2.v1389i2.3932
کوچکی، ع.، نصیری‌محلاتی، م.، منصوری، ح.، و مرادی، ر. (1394). ارزیابی توسعه کشاورزی پایدار در ایران با استفاده از روش مزیت نسبی. اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال 23، شماره 90، صص 11-23.https://doi.org/10.30490/aead.2015.58991
گیوی، ج.، و حقیقی، ا. (1394). برآورد پتانسیل تولید و ارزیابی کمی تناسب اراضی شمال شهرکرد برای کشت آبی کلزا (Brassica napus). نشریه آب و خاک، دوره 29، شماره 6، صص 1651-1661. https://doi.org/10.22067/jsw.v29i6.37497
محمدی، د. (1392). بررسی عوامل اقتصادی و اجتماعی مؤثر بر افزایش تولید گندم در استان فارس. مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس (گزارش منتشر نشده).
مخدوم، م. (1393). شالوده آمایش سرزمین. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مرادی، ن.، و نوری، س. ه (1401). تحلیلی بر سناریوهای توسعه کشاورزی براساس روش ترکیب خطی وزنی در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) (مطالعۀ موردی: شهرستان ارومیه). مجله برنامه ریزی فضایی، دوره 12، شماره 3، صص 146-123. https://doi.org/10.22108/sppl.2023.135885.1680
مؤسسه تحقیقات خاک و آب. (1393). گزارش مبانی و ارکان برنامه راهبردی موسسه تحقیقات خاک و آب. سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، وزارت جهاد کشاورزی (گزارش منتشر نشده).
میرزایی، ع.، لیایی، ق.، آزرم، ح.، و جمشیدی، س. (1396). تعیین الگوی کشت بهینه بخش مرکزی شهرستان سیرجان با توجه به پایداری منابع آب و محیط زیست. تحقیقات اقتصاد کشاورزی، جلد 9، صص 283-304.
نظری، ب. (1395). مدل سازی پویای شبکه‌های آبیاری با رویکرد بهره‌وری آب. رساله دکترای تخصصی آبیاری و زهکشی، دانشکده علوم کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران.
نیکدخت، ر.، کرمی، ع.، و احمدوند، م. (1386). واکاوی مقایسهای پایداری در نظام دامداری سنتی: مورد مطالعه دامداران شهرستان فیروزآباد. علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، شماره 41(ب)، سال 11، صص 60-69.
واحدی، م.، حسینی، س. ‌م.، فرج الله حسینی، س. ‌ج.، و میردامادی، س‌. م. (1388). تحلیل دیدگاه کشاورزان شهرستان نظرآباد پیرامون وضعیت شاخص‌های ذهنی کشاورزی پایدار در سطح خانوار زارع. فصلنامه تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ورمزیاری، ح.، کلانتری، خ.، شعبانعلی‌فمی، ح. (1389). تحلیل عوامل مؤثر بر نحوه استفاده از تسهیلات بانکی کشاورزی (مورد: شهرستان خوی). فصلنامه پژوهش‌های روستایی، دوره1 شماره3. صص 83ـ108.
.
Chitea, L. (2024). Main measures for small farms after the accession to the European union through the national rural development program. Scientific Papers Series Management. Economic Engineering in Agriculture and Rural Development, 24 (3), 181-190.
Dashti, S., Nazari Far, M. H., and Momeni, R. (2010). Evaluation and zoning of climatic capacity in crop production by FAO land evaluation method (case study: Hamadan province). Proceeding of the 11th Iranian Congress in Agronomy Science and Plant Breeding, Tehran, Iran, 8pp (In Persian).
Jain, K. K., and Kumar, N. (1992). Factor productivity in Punjub agriculture: A macro level approach. Industrial Journal of Agricultural Economy, 47(3), 554-555.
Kumar, P., and Mruthyunjaya, R. (1992). Measurement and analysis of total factor productivity growth in wheat. Industrial Journal of Agricultural Economy, 47(3), 451-458.
Licker, R., Kucharik, C. J., DoreÂ, T., Lindeman, M. J., and Makowski, D. (2013), Climatic impacts on winter wheat yields in Picardy, France and Rostov, Russia :1973 -2010. Agricultural and Forest Meteorology, 176(21), 25 -37. https://doi.org/10.1016/j.agrformet.2013.02.010
Ma, S. X., Churkina, G., & Trusilova, K. (2011). Investigating the impact of climate change on ropphenological events in Europe with a phenology model. International Journal of Biometeorology, 56(4), 749-763. https://doi.org/10.1007/s00484-011-0478-6
Marcia, S. D., Albie, M., and Liz, C. (2016). Investing in the transition to sustainable agriculture. Environmental Science and Policy, 55(2016), 266-273. https://doi.org/10.1016/j.envsci.2015.09.013
Mili, S., & Martínez-Vega, J. (2019). Accounting for regional heterogeneity of agricultural sustainability in Spain. Sustainability,11, 299. https://doi.org/10.3390/su11020299
Li, M., Wang, J., & Chen, Y. (2019). Evaluation and influencing factors of sustainable development capability of agriculture in countries along the Belt and Road Route. Sustainability, 11(7), 2004. https://doi.org/10.3390/su11072004
Roozitalab, M. H., Siadat, H., and Farshad, A. (2018). The Soils of Iran. World Soils Book Series. Switzerland: Speringer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-69048-3
Saifi, B., and Drake, L. (2008). A coevolutionary model for promoting agricultural sustainability. Ecological Economics, 65, 24-34. https://doi.org/10.1016/j.ecolecon.2007.11.008
Sekac, P., Šálek, M., and Wranova, A. (2017). Effect of water features proximity on farmland prices in the case of a landlocked country: The consequences for planning. Soil and Water Research, 12(1),18-28. https://doi.org/10.17221/11/2016-SWR
Setboonsarng, S., & Gilman, J. (1998). Alternative agriculture in Thailand and Japan. Asia-Pacific Journal of Rural Development, 8(1), 71-86. https://doi.org/10.1177/1018529119980104
Singh, V. K., Gupta, D. D., & Singh, H. (1992). Input use efficiency in wheat crop in Haryana. Industrial Journal of Agricultural Economy, 5, 125-134.
Tao, F., Zhang, Z, Xiao, D. P., Zhang, S., RoÈ tter, R. P., Shi, W. J. (2014), Responses of wheat growth and yield to climate change in different climate zones of China, 1981 - 2009. Agricultural and Forest Meteorology, 189(190), 91 -104. https://doi.org/10.1016/j.agrformet.2014.01.013
Weng, Z. X., Dai, H. C., Ma, Z. Y., Xie, Y., & Wang, P. A. (2018). General equilibrium assessment of economic impacts of provincial unbalanced carbon intensity targets in China. Resources, Conservation and Recycling, 133, 157–168. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2018.01.032
World Bank. (2015). World development indicators. Retrieved from: // https://data.worldbank.org/

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 اسفند 1404