دیدگاه بهره‌برداران روستایی نسبت به تأثیر طرح‌های مرتعداری بر دانش آن‏ ها پیرامون حفاظت از مراتع در شهرستان ماهنشان استان زنجان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 ، دانشیار گروه ترویج، ارتباطات و توسعه روستایی، دانشگاه زنجان

2 دانشجوی دکترای توسعه کشاورزی، دانشگاه زنجان

3 استادیارگروه ترویج، ارتباطات و توسعه روستایی، دانشگاه زنجان

4 کارشناس ارشد آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان زنجان

چکیده

طرح‌های مدیریت پایدار منابع طبیعی می‌توانند اثرات مختلفی بر ظرفیت‌سازی خانوارهای بهره‌بردار از منابع طبیعی داشته باشند. با توجه به اهمیت حفاظت، بهره‌برداری و احیای آگاهانه از مراتع، لازم است تأثیر طرح‌های مرتعداری بر دانش و نگرش بهره‌برداران شناخته شود. پژوهش حاضر با هدف بررسی دیدگاه بهره‌برداران درباره تأثیر طرح‌های مرتعداری بر دانش آن‌ها درباره اقدامات حفاظت از مراتع با استفاده از یک روش ‌شناسی پیمایش مقطعی انجام شده است. داده‌ ها با استفاده از تحلیل اسناد، گروه‌ های متمرکز، مصاحبه‌ های نیمه ساختاریافته و مصاحبه‌ های ساختاریافته از طریق پرسشنامه از نمونه ‌ای تصادفی متشکل از 204 بهره ‌بردار روستایی در شهرستان ماهنشان واقع در استان زنجان در روستاهایی که طرح ‌های مرتعداری در آن ‌ها اجرا شده بود و یا در حال اجرا بود، جمع ‌آوری گردید. بهره ‌برداران اجرای این طرح ‌ها را در افزایش دانش در زمینه‏ ی اهمیت و روش‌های احیای مراتع همچون اقدامات بیولوژیک و مدیریت چرای مراتع مؤثر دانستند. دیدگاه‌های دامداران در مورد اثر طرح‌ها بر دانش آن‌ها تحت تأثیر مستقیم و غیر مستقیم متغیرهای: میزان مشارکت دامداران در طرح‌ه ای مرتعداری، دریافت اطلاعات از رسانه‌های میان فردی و انبوهی، انجام اقدامات احیای مراتع، انجام اقدامات تنوع سازی معیشت، سطح اراضی زراعی، عضویت در تشکل‌های اجتماعی و سن است. درصورتی که اجرای طرح‌های مرتعداری همراه با اقدامات ترویجی جهت ارائه اطلاعات از طریق رسانه‌های انبوهی و میان فردی صورت گیرد و جامعه مشارکت فعالی در این طرح‌ها داشته باشد، می‌توان انتظار داشت که بستری مناسب برای یادگیری، بهبود دانش و عمل بهره‌برداران روستایی در مورد مدیریت پایدار مراتع فراهم شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Rural Rangeland Users' View Regarding the Impact of Rangeland Management Projects on Their Rangeland Conservation Knowledge in the Mahneshan Township, Zanjan Province

نویسندگان [English]

  • Esmaeil Karamidehkordi 1
  • Kobra Karimi 2
  • Mohamad Badsar 3
  • Khalil Aghajanlo 4
1 Associate Professor of Agricultural Extension, Communication and Rural Development Department, University of Zanjan
2 Former M.Sc. Student, Agricultural Extension, Communication and Rural Development Department, University of Zanjan
3 Assistant Professor of Agricultural Extension, Communication and Rural Development Department, University of Zanjan
4 M. Sc. of Natural Resources and Watershed Management, Zanjan Province
چکیده [English]

Sustainable natural resources management projects, including rangeland management, can have various impacts on the capacity building of natural resources beneficiaries' households. Whereas it is essential to know the importance of rangeland conservation, use and rehabilitation, it is necessary to understand the impact of rangeland management projects on the rural rangeland users' knowledge and attitudes. The aim of this research was to investigate the rangeland users' views regarding the impact of rangeland management projects on their knowledge about rangeland conservation activities through utilizing a cross-sectional survey. Data were collected through document analysis, focus groups, and semi-structured and structured interviews with 204 rural livestock holders in the Mahneshan Township, located in the Zanjan Province of Iran. Rangeland projects had been implemented or were in the process of implementation. According to the rangeland users’ view, these projects have led to increasing their knowledge regarding the importance and conservation methods of rangelands, such as biological techniques and grazing management. Their view towards the impact of the projects on their knowledge is explained directly and indirectly by their participation in rangeland conservation projects, information obtain from interpersonal and mass media, implementing rangeland rehabilitation activities and livelihood diversifying activities by livestock holders, farming land size, membership in community based organizations and age. It is expected to provide facilities and an appropriate environment for learning, knowledge improvement and action of rural rangeland users regarding sustainable rangeland management if the implementation of rangelands projects is integrated with extension services for information intervention through interpersonal and mass media as well as the active participation of rural communities in these projects.

کلیدواژه‌ها [English]

  • knowledge
  • Rangeland Management Projects
  • Rangeland
  • Farmer
  • Mahneshan

ابراهیم پور، م. (1380). عوامل انسانی مؤثر در تخریب جنگل­ها و مراتع با تأکید بر منطقه زاگرس. جهاد، دوره 32، سال 19، صص ۲۴۰-۲۳۴.

انصاری، ا.، سید اخلاقی شال، س. ج.، و قاسمی، م، ح. (1387). عوامل اجتماعی-اقتصادی مؤثر در تخریب منابع طبیعی کشور و سهم آن­ها در تخریب. تحقیقات مرتع و بیابان ایران، دوره 15، سال 4، صص 524-508.

حاجی‏ میر‏رحیمی، س.د.، و نبئی، س.م. (1385). بررسی چالش‏ها، مسائل و راهکارهای توسعه منابع طبیعی در استان مرکزی. یافته‌های نوین کشاورزی. دوره1، سال 2، صص176-161.

حسینی، س.م.، فهام، ا.، و درویش، ا.ک. (1385). بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار منابع آب و خاک در حوزه آبخیز حبله رود (مطالعه موردی روستای آرو). سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب و خاک کشور، سمنان، 29 و30 بهمن.

خورشیدی، م.، و انصاری، ن. (1382). شناخت آگاهی عشایر و روستاییان نسبت به تخریب منابع طبیعی و عوامل آن در دهستان بازفت استان چهارمحال و بختیاری. تحقیقات طبیعی علوم آب و خاک، دوره 11، سال 41، صص 464-453.

رحیمی، م.ک.، زرافشانی، ک.، رستمی، ف.، و  نوری، م. (1393). ارزشیابی عملکرد شرکت­های خدمات توسعه کشاورزی استان زنجان با استفاده از تکنیک تحلیل سلسله مراتبی (AHP). مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 10، شماره 2، صص 163-153.

رضوی، س.م. (1379). اقتصاد خانوار عشایر ساکن در مراتع ییلاقی شمال شهرستان سمنان و نقش خیل در آن. اقتصاد کشاورزی و توسعه. دوره 8، سال 31، صص 303-289.

رنجبر، ز.، و کرمی، ع.ا. (1392). برنامه‌های آموزشی- ترویجی و رابطه آن با میزان پایداری نظام­های زراعی مورد مطالعه: گندم کاران شهرستان کرمانشاه. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 9، شماره 1، صص 14-1.

رودگرمی، پ.، انصاری، ن.، و فراهانی، ا. (1390)، بررسی عوامل اجتماعی – اقتصادی مؤثر در تخریب منابع طبیعی استان تهران. مرتع و بیابان ایران. دوره 18، سال 1، صص 171-151.

سید اخلاقی، س.ج.، انصاری، ن.، و کلافی، س.ی. (1391). بررسی عوامل اجتماعی اقتصادی مؤثر در تخریب مراتع استان اردبیل از دیدگاه بهره­برداران و کشاورزان. تحقیقات مرتع و بیابان ایران. دوره 19، سال 1، صص 148-133.

طهماسبیان، س.، مؤمنی، م.، و نجفی، ف. (1391). بررسی علل و عوامل تخریب مراتع و راهکارهای جلوگیری از تخریب مراتع استان ایلام (مطالعه موردی شهرستان شیروان چرداول)، مجموعه مقالات نخستین همایش منطقه­ای توسعه پایدار منابع طبیعی غرب کشور: چالش­ها و راهکار، الشتر، 14 اردیبهشت.

عزیزی خالخیلی، ط.، بخشی جهرمی، آ.، و بیژنی، م. (1390). رفتار حفاظت خاک کشاورزان: نقش رسانه­های ارتباطی و اطلاع‌رسانی. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 7، شماره 2، صص 61-51.

دریکوند، ف.، شاه کرمی، ع.، لشتی زند، م.، و گراوند، پ. (1388). ارزیابی اثرات اقتصادی- اجتماعی طرح توسعه حوزه ریمله. پنجمین همایش ملی علوم و مهندسی آبخیزداری ایران(مدیریت پایدار بلایای طبیعی)، گرگان، 2 و 3 اردیبهشت.

کرمی دهکردی، ا.، و انصاری، ا. (1391). تأثیر طرح‌های منابع طبیعی بر معیشت پایدار خانوارهای روستایی در شهرستان زنجان، مجله علمی و پژوهشی فناوری‌های نوین کشاورزی، سال 5، شماره 2، صص. 136-107.

کریمی، ک.، و کرمی دهکردی، ا. (1391). تحلیل چالش‌های درونی و بیرونی خانوارهای روستایی در بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی و نقش ترویج در آن: مطالعه موردی در روستای قوز لو در شهرستان ماهنشان. چهارمین کنگره علوم ترویج و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی، کرج، 28 و 29 شهریور.

مافی غلامی، ر.، و مجدم، ع. (1390). ارزیابی دلایل و عوامل تخریب منابع جنگلی استان خوزستان. همایش ملی بوم­های بیابانی، گردشگری و هنرهای محیطی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف‌آباد، 24 و 23 آذر.

 

محمودی، ج.، و حکیم پور، س.ح. (1391). بررسی نقش عوامل اقتصادی- اجتماعی مؤثر بر میزان مشارکت اجتماعی (مطالعه موردی دامداران 15 تا 39 ساله شهرستان نور). فصلنامه جامعه‌شناسی مطالعات جوانان، سال 2، شماره 5، صص 148-129.

محمودی، ج.، حیدری، ق.ا.، و میر بزرگی، س.ع. (1390). موانع پذیرش پروژه مدیریت چرا از دیدگاه کارشناسان منابع طبیعی (مطالعه موردی: مراتع ییلاقی مازندران). تحقیقاتمنابعطبیعیتجدیدشونده، سال 2، شماره 4، صص ۱۰-۱.

منتی زاده، م.، و زمانی، غ. (1391). توسعه مدل رفتار زیست محیطی کشاورزان در شهر شیراز. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، جلد 8، شماره 2. صص66-63.

مهدوی، م.، ارزانی، ح.، فرحپور، م.، ملک پور، ب.، جوری، م.ح.، و عابدی، م. (1385). بررسی کارایی ارزیابی مراتع با روش سلامت مرتع (مطالعه موردی: مراتع استپی رود شور ساوه). علوم کشاورزی و منابع طبیعی، دوره 14، سال اول، صص 173-158.

مهردوست، خ.، شمس، ع.، و کرمی دهکردی، ا. (1392). عوامل مؤثر بر سطوح مشارکت مردم روستایی در پروژه­های آبخیزداری (مطالعه موردی: حوزه­های آبخیز درود فرامان و لعل آباد شهرستان کرمانشاه). فصلنامه تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، دوره 44، شماره 3، صص 409-399.

ولایتی، س.ا.، و کدیور، ع.ا. (1385). چالش‏‏های زیست محیطی جنگل‏ها‏ و مراتع ایران و پیامدهای آن. جغرافیا و توسعه ناحیه‏ ای، دوره 4، شماره 7، صص 72-53.

 

Brinkman, E., Seekamp, E., Davenport, M., and Brehm, J. (2012). Community capacity for watershed conservation: A quantitative assessment of indicators and core dimensions. Environmental Management, 50(4), 736-749.

Chazdon, R.L., Harvey, C.A., Komar, O., Griffith, D.M., Ferguson, B.G., Martínez-Ramos, M., and Philpott, S.M. (2009). Beyond reserves: A research agenda for conserving biodiversity in human-modified tropical landscapes. Biotropica, 41(2), 142-153.

Erenstein, O., and Thorpe, W. (2011). Livelihoods and agro-ecological gradients: A meso-level analysis in the indo-gangetic plains, india. Agricultural Systems, 104(1), 42-53. Available at:

 <http://dx.doi.org/10.1016/j.agsy.2010.09.004>.

FAO. (2013a). Agp - grasslands, rangelands and forage crops. Available at:

<http://www.fao.org/agriculture/crops/core-themes/theme/spi/grasslands-rangelands-and-forage-crops/en/>

FAO. (2013b). Management of grasslands, rangelands and forage crops. Available at:

 <http://www.fao.org/agriculture/crops/core-themes/theme/spi/scpi-home/managing-ecosystems/management-of-grasslands-and-rangelands/en/>

FAO. (2013c). What are grasslands and rangelands?, 2013, Available at:

 <www.fao.org/docrep/008/y8344e/y8344e05.htm)>.

Florianczyk, Z., Janc, K., and Czapiewski, K. (2012). The importance and diffusion of knowledge in the agricultural sector: The polish experiences. Geographia Polonica, 85(1), 45-56.

Goma, H.C., Rahim, K., Nangendo, G., Riley, J., and Stein, A. (2001). Participatory studies for agro-ecosystem evaluation. Agriculture, Ecosystems & Environment, 87(2), 179-190.

Grootaert, C., Narayan, D., Jones, V.N., and Woolcock, M. (2004). Measuring social capital: An integrated questionnaire, working paper no. 18. Washington, DC: World Bank Publications.

Hagmann, J., Chuma, E., Murwira, K., Connolly, M., and Ficarelli, P. (2003). Success factors in integrated natural resource management r & d: Lessons from practice. In B. M. Campbell & J. Sayer (Eds.), Integrated natural resource management. Linking productivity, the environment and development, PP.  37-64. Wallingford: CABI.

Haji-Rahimi, M., and Ghaderzadeh, H. (2008). The challeng of sustainable management in renewable natural resource in iran: A swot strengths. American-Eurasian J. Agric. & Environ. Sci, 3(2), 194-199.

Issac, S., and Michael, W.B. (1997). Handbook in research and evaluation (3rd ed.). San Diego: Edits/ Educational and Industrial Testing Services.

Karamidehkordi, E. (2007). Knowledge and information systems in watershed management: A study of Bazoft watershed and relevant institutions in Chaharmahal and Bakhtiari province,Iran. Ph.D Dissertation. University of Reading, Reading, UK. Available at:

<http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.555859> 

Kepe, T. (2008). Beyond the numbers: Understanding the value of vegetation to rural livelihoods in africa. Geoforum, 39(2), 958-968.

Krejicie, R.V., and Morgan, D.W. (1970). Determining sample size for research activities. Educational and Psychological Measurement, 30, 607-610.

Kusters, K., Achdiawan, R., Belcher, B., and Ruiz Pérez, M. (2006). Balancing development and conservation? An assessment of livelihood and environmental outcomes of nontimber forest product trade in asia, africa, and latin america. Ecology and Society, 11(2), 20.

Martín, M.A., and Herranz, A. (2004). Human capital and economic growth in spanish regions. International Advances in Economic Research, 10(4), 257-264.

McLennan, B., and Garvin, T. (2012). Intra-regional variation in land use and livelihood change during a forest transition in costa rica's dry north west. Land Use Policy, 29(1), 119-130.

Ming-can, L., Jia-li, Q., Si-hui, L., and Xing-long, J. (2000). Strategies on natural forest protection of collective forest area in minority nationality community in china. Journal of Forestry Research, 11(2), 132-134.

Mosse, D. (2001). "People knowledge", participation and patronage: Operations and representations in rural  development. In B. Cooke & U. Kothari (Eds.), Participation: The new tyranny? . London: Zed Books.

Panunzi, E. (2008). Are grasslands under threat? Available at:

 <http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/grass_stats/grass-stats.htm>

Qiangguo, C., and Juren, J. (2002). The relationship between soil erosion and human activities on the loess plateau. Paper presented at the Proceedings of the 12th International Soil Conservation Organisation Conference, May 26-31, Beijing, China.

Squires, V.R. (2009). Rangeland degradation and recovery in China's pastoral lands. Wallingford, UK, Cambridge, MA: CABI.

United Nations Environment Programme. (2003). Land state of the environment and policy retrospective: 1972-2002 (pp. 62-89). Nairobi: UNEP.

Waylen, K., Martin-Ortega, J., Blackstock, K., Brown, I., Avendano Uribe, B., Basurto Hernandez, S., . Zilio, M. (2015). Can scenario-planning support community based natural resource management? Experiences from three countries in latin america. Ecology and Society, 20(4), 28, 21-15.