سازگاری دهستان‏ های حوضه شرقی آبریز دریاچه ارومیه نسبت به بحران آب

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای ترویج و توسعه روستایی دانشگاه تبریز

2 دانشیاران گروه ترویج و توسعه روستایی دانشگاه تبریز

3 دانشیار گروه ترویج و توسعه روستایی دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

4 دانشیار گروه ترویج و توسعه روستایی دانشگاه رازی

چکیده

خشک شدن و تخریب دریاچه ارومیه مشکلات اجتماعی- اقتصادی و زیست­ محیطی بسیاری را در ایران به وجود آورده است. در این میان، بخش کشاورزی و مناطق روستایی حوضه دریاچه ارومیه در برابر این بحران توان سازگاری کمتری دارند. در این راستا، پژوهش حاضر به‏ منظور سنجش توان سازگاری دهستان ­های حوضه شرقیدریاچه ارومیه نسبت به بحران آب صورت گرفت (68 دهستان). داده ‏های مورد نیاز، در دو بخش اسنادی و میدانی جمع‌آوری شد و توان سازگاری بر اساس متوسط سرمایه پنج‌گانه هریک از دهستان­ ها به ­دست آمد. بر اساس یافته‌های حاصل از این پژوهش، توان سازگاری دهستان­ های حوضه شرقی در سه طبقه کم، متوسط و زیاد قرار گرفت.اکثر دهستان­ های حوضه شرقی توان سازگاری کمی داشته و تنها سه دهستان دارای توان سازگاری بالایی در برابر بحران آب دریاچه ارومیه بودند. هم­چنین، بر اساس یافته­ های پژوهش، تمام متغیرهای سرمایه فیزیکی و طبیعی سبب تفاوت در توان سازگاری گروه ‏های سه‌گانه شده بودند. دستاوردهای حاصل از این پژوهش، پیشنهاد‌هایی را برای کارگروه ملی و استانی احیای دریاچه ارومیه در جهت تقویت توان سازگاری و حرکت در جهت توسعه پایدار مناطق مورد مطالعه ارائه می­ کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Adaptation of Eastern Regions of Urmia Lake Basin to Water Crisis

نویسندگان [English]

  • tahere maleki 1
  • Hosein Kuhestani-Eynodin 2
  • Shapour Zarifian 3
  • Kiomars Zarafshani 4
1 Ph.D. Student, Rural Development and Extension Department, Faculty of Agriculture, University of Tabriz
2 Associate Professor, Rural Development and Extension Department, Faculty of Agriculture, University of Tabriz
3 Associate Professor, Rural Development and Extension Department, Faculty of Agriculture, University of Tabriz
4 Associate Professor, Department of Agricultural Extension and Rural Development, University of Razi, Kermanshah
چکیده [English]

Destruction of Urmia Lake (UL) has caused a lot of social-economic and environmental problems in Iran. It should be considered that agricultural sector and rural regions have low adaptive capacity to this crisis.Therefore, this study was designed to assess adaptive capacity of Eastern regions of Lake Urmia basin to Water Crisis (68 regions). Data were collected using documentary and survey research methods and adaptive capacity of eastern regions was calculated based on average of five capitals. Results revealed that adaptive capacity of eastern regions were divided into three classes: low, moderate and high. Also, most regions had low adaptive capacity and only three regions had high adaptive capacity to water crisis. The results also showed all variables of physical and natural capitals made a significant difference in the adaptive capacity of three groups. This study provides recommendation to national and regional Lake Urmia Restoration program for adaptive capacity building and sustainable development in the study regions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • East Azerbaijan province
  • Adaptive Capacity
  • Lake Urmia

احمدیان، م، ع.، و اصغری، س. (1392). عواقب زیست‏محیطی کاهش سطح آب دریاچه ارومیه و راهکارهای نجات آن، فصلنامه جغرافیایی سرزمین. دوره 10، شماره 4، صص 96-81.

افروزه، ف.، چابکرو، غ.، و اکبری، م. (1388). اثرات منفی خشکسالی و راهکارهای مقابله با آن )مطالعه موردی: سیستان(. همایش ملی مدیریت بحران آب، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت. مرودشت اسفند ماه، صص 19-1.

بخشی جهرمی، آ. (1386). آنالیز اقتصاد تولید و درآمد عشایر منطقه جازموریان شهرستان کهنوج. مجموعه مقالات ششمینکنفرانس اقتصاد کشاورزی و توسعه، مشهد، 15-14 بهمن، صص 15-1.

بیک‏محمدی، ح.، نوری. س.، و افشان، ج. (1384). اثرات خشکسالی‏های 73-1383 بر اقتصاد روستایی سیستان و راهکارهای مقابله با آن. فصلنامه جغرافیا و توسعه، دوره 3، شماره 5، صص 72-53.

حسن‏زاده، ی. (1394). بحران دریاچه ارومیه: بحران آب در کشور، دهمین کنگره بین‌المللی مهندسی عمران. تبریز. 17-15 اردیبهشت صص 17-15.

حسینی، س. م.، شریف‌زاده، الف.، غلامرضایی، س.، و اکبری، م.(1390). تبیین مؤلفه‌های مدیریت بحران خشکسالی در مناطق روستایی و عشایری جنوب شرق کشور. فصلنامهتحقیقاتاقتصادوتوسعهکشاورزیایران، دوره42، شماره 2، صص 197-185.

خادمی، ف.، پیرخراطی، ح.، و شاه‏کرمی، س. (1393). مطالعه روند افزایش خاک‌های شور اطراف دریاچه ارومیه با استفاده از GIS وRS. فصلنامه زمین­شناسی مهندسی و محیط‌زیست، سال 24، شماره 94، صص 98-93.

خالدی، ف.، زرافشانی، ک.،میرک زاده ع، الف.، و شرفی، ل. (1395). تحلیل توان سازگاری کشاورزان گندم‌کار شهرستان سرپل ذهاب در برابر تغییرات اقلیمی. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی، دوره 12، شماره 2، صص 182-169.

سرمد، ز.، بازگان، ع.، و حجازی، الف. (1384). روش­های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: نشر آگه.

شهبازبگیان،  م. ر. (1387). مروری بر خسارت ناشی از خشکسالی. مجله نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی،دوره 5، شماره 19، صص 20-1.

صابری­فر، ر، شمسی، ا.، و قیصاری، ص.(1389). راهکارهای مقابله با پدیده خشکسالی در کشورهای اسلامی نمونه موردی ایران (شهرستان فردوس). مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین‌المللی جغرافیدانان جهان اسلام، زاهدان، 27-25 فروردین، صص 10-1. 2010)،(ICIWG .

صالح، ا.، و مختاری، د. (1386). اثرات و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی خشکسالی بر خانوارهای روستایی در منطقه‏ی سیستان. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی، دوره 3، شماره 1، صص 114-99.

غلامی، م.، حکیم دوست، ی.، و رستگار، م. (1392). ارتباط بین خشکسالی اقلیمی و مکان گزینی روستاها، مطالعه موردی: استان زنجان. مجله پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. دوره 2، شماره 3، صص 209-187.

کرمی، ع. (1388). مدیریت خشکسالی و نقش نظام دانش و اطلاعات. همایش ملی مسائل و راهکارهای مقابله با خشکسالی، اسفند ماه 1388، صص 60-45.

کشاورز، م.، و مؤیدی، م. (1395). چالش‌های نظام ترویج کشاورزی در سازگاری با تغییر اقلیم: دیدگاه کارشناسان کشاورزی استان فارس. مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران. دوره 47، شماره 2، صص. 466-453.

کشاورز، م.، کرمی، ع.ا. (1387). سازه‌های اثرگذار بر مدیریت خشکسالی کشاورزان و پیامدهای آن: کاربرد مدل معادلات ساختاری. مجله علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی، سال 12، شماره43، صص 283-267.

محمدی یگانه، ب.، و حکیم دوست، ی. (1388). اثرات اقتصادی خشکسالی و تأثیر آن بر ناپایداری روستاها در استان زنجان (مطالعه موردی: دهستان قره پشتلو). مجموعه مقالات همایش منطقه­ای بحران آب و خشکسالی، رشت، شهریور ماه، صص.273-267.

ملکی، ط. (1392). سنجش آسیب‌پذیری خانوار کشاورز در برابر خشکسالی (مورد مطالعه: دهستان درود فرامان شهرستان کرمانشاه). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه رازی.

ولی‏زاده، ن.، بیژنی، م.، و عباسی، ع. (1395). تحلیل محیط‌زیست‏‏گرایانه رفتار مشارکتی کشاورزان در حفاظت از منابع آب سطحی در حوزه جنوبی آبریز دریاچه ارومیه. مجله علوم ترویج و آموزش کشاورزی، دوره 11، شماره 2، صص 201-183.

ملکی، ط.، زرافشانی، ک.، و کشاورز، م. (1393). سنجش توان سازگاری خانوارهای کشاورز در برابر خشکسالی مورد: دهستان درودفرامان در شهرستان کرمانشاه. فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، دوره 7، شماره 3، صص 138-123.

نساجی‏زواره، م. (1380). بررسی اثرات اقتصادی -زیست‌محیطی و اجتماعی خشکسالی. مجموعه مقالات اولین کنفرانس ملی بحران آب، زابل، اسفندماه، صص 53-44.

نوری، غ. ر.، و آقایی، و. (1391). ارزیابی خطرات زیست‏محیطی مناطق حاشیه دریاچه ارومیه ناشی از نوسانات مرز پیرامونی طی سال­های 2010-1985. مخاطرات محیطی، شماره 2، صص 94-72.

 

Alemayehu, A., and Bewket, W. (2017). Smallholder farmers’ coping and adaptation strategies to climate change and variability in the central highlands of Ethiopia. Local Environment, 22(7), 1-15.

Adger, N. (2006). Vulnerability. Global Environmental Change, 16, 268-281.

Araya, A., Stroosnijder, L., Habtu, S., Keesstra, S.D., Berhe, M., and Hadgu, K.M. (2012). Risk assessment by sowing date for barley (Hordeum vulgare) in northern Ethiopia, Agricultural and Forest Meteorology’s. 154, 30-37.

Barnett, A.J., and Eakin, H.C. (2015). We and us, not I and me. Justice, social capital, and household vulnerability in a Nova Scotia fishery. Applied Geography, 59,107-116.

Benson M.H., and Garmestani, A.S. (2011). Can we manage for resilience? The integration of resilience thinking into natural resource management in the United States. Environmental Management, 48(3), 392-399.

Brint, S. (2001).Game in shaft revisited: A critique and reconstruction of the community concept sociological theory, 19 (1), 1-23.

Brooks, N., .and Adger, W.N. (2005). Assessing and enhancing adaptive capacity, adaptation policy frameworks for climate change, Blim, E. Spanger-Siegfried, I. Burton, E.L. Malone and S. Huq, (Eds), PP. 165-182. New York: Cambridge University Press.

Bryan, E., Ringler, C., Okoba, B., Roncoli, C., Silvestri, S., Herrero, M. (2013). Adapting agriculture to climate change in Kenya: Household strategies and determinants, Journal of Environmental Management. 114, 26-35.

Bryana, E., Ringler, C., Okobab, B.,Roncolic, C. Silvestrid, S., and Herrero, M. (2013). Adapting agriculture to climate change in Kenya: Household strategies and determinants. Journal of Environmental Management, 114, 26-35.

Campbell, D., Barker, D., and McGregor, D. (2011). Dealing with drought: Small farmers and environmental hazards in southern St. Elizabeth, Jamaica, Applied Geography, 31(1), 146-158.

Cutter, S. L., Barnes, L., Berry, M., Burton, C., Evans, E., Tate, E., and Webb, J. (2008), A place-based model for understanding community resilience to natural disasters.Global Environmental Change, 18, 598-606.

Dershem, L., and Gzirishvili, D. (1998). Informal social support networks and household vulnerability: Empirical findings from Georgia. World Development, 26(10), 1827-1838

Eakin, H., and Boj-orquez-Tapia, L.A. (2008). Insights into the composition of household vulnerability from multi criteria decision analysis. Global Environmental Change, 18, 112-127.

Friend, R., and Moench, M. (2013). What is the purpose of urban climate resilience? Implications for addressing poverty and vulnerability. Urban Climate, 6, 89-552.

Füssel, H.M., and. Klein, R.J.T. (2006). Climate change vulnerability assessments: An evolution of conceptual thinking. Climatic Change. 75(3), 32-301.

Gangadharappa, N. R., Acker, D G., Chengappa, P.G., Ganesamoorthi, S., Kumar, S., Sajeer, M.V., and Shen, D. (2007). Social capital and ability change mongo Indian farmers. Available at: <http://www.AIAEE.org /attachment/127-vol-14.2<

Gunderson, L.H. and Holling, C.S. (2002). Panarchy: understanding transformations in human and natural systems. Washington, D.C: Island Press.

Gupta, J., Termeer, C., Klostermann, J., Meijerink, S., van den Brink, M., Jong, P., and Bergsma, E. (2010). The adaptive capacity wheel: A method to assess the inherent characteristics of institutions to enable the adaptive capacity of society. Environmental Science & Policy, 13(6), 459-471.

Hahn M.B., Riederer A.M., and Foster S.O. (2009). The livelihood vulnerability index: A pragmatic approach to assessing risks from climate variability and change—a case study in Mozambique. Global Environmental Change, 19(1),74-88.

Karimi, V., Karami, E., and Keshavarz. M. (2018). Climate change and agriculture: Impacts and adaptive responses in Iran. Journal of Integrative Agriculture, 17(1), 1-15.

Madani, K., AghaKouchak, A., and Mirchi A. (2016). Iran’s socioeconomic drought: Challenges of a water-bankrupt nation. Iranian Studies, 49, 997-1016.

Majeed, A., and -Razak, S. (2017). The adaptive capacity of smallholder farmers to climate change in the northern region of Ghana, Climate Risk Management,17. 104-122

Metzger, M. J., Leemans, R., and Schroter, D. (2004). A multidisciplinary multi-scale framework for assessing vulnerability to global change. Millennium ecosystem assessment conference, Alexandria Egypt, March 2004, 1-22.

Moser, C.O.N. (2007). Reducing global poverty. The case for asset accumulation. Washington, D.C: Brookings Institution Press.

Neuwirth C., and Hoferv, B).2013 (. Spatial sensitivity of grassland yields to weather variations in Austria and its implications for the future. Applied Geography, 45, 332-341.

Ngigi, S.N., Denning, G., Graham, C., Ludovic, T., Majule, A., Palm, CH., Malesu, M., Indeje, M., Mungai, D., Gaitho, W., Tumbulto, J., Balima. A., and Hounkou, O. (2009). Climate change adaptation strategies water resources management options for smallholder farming systems in Sub-Saharan Africa. The Millennium Development Goals (MDG) centre for east and southern Africa of the earth institute at Columbia University, New York.

Pitman, M., and Lauchli, A. (2004). Global impact of salinity and agricultural ecosystems. In: Salinity: Environment-Plants-Molecules. Springer Netherlands. 3-49. Available at: <10.1007/0-306-48155-3>.

Piya, L., Maharjan, K.L., and Joshi, N.P. (2012). Vulnerability of rural households to climate change and extremes: Analysis of cheeping households in the mid-hills of Nepal. In Selected paper prepared for presentation at the international association of agricultural Economists (IAAE) Triennial Conference, Foz do Iguaçu, Brazil, 18th -24th August.

Razak, M. A., and Kruse. S. (2017). The adaptive capacity of smallholder farmers to climate change in the northern region of Ghana. Climate Risk Management 17, 104-122.

Smit, B., and Pilifosova, O. (2003).From adaptation to adaptive capacity and vulnerability reduction.Climate Change, Adaptive Capacity and Development. London: ImperialCollege Press.

Smit, B., and Wandel, J. (2005). Adaptation, adaptive capacity and vulnerability, Global Environmental Change 16,282-292.

Speranza, C.I, Kiteme, B., and Wiesmann, U. (2008).Drought and famines: The underlying factor and casual link among agro-pastoral household in semi- arid Macueni district, Kenya, Global Environmental chang.18, 220-233.

World Bank. (2011). defining gender in the 21st century: Talking with women and men around the world. A multi-country qualitative study of gender and economic choice. World Bank, Washington D.C.

World Meteorological Organization and Global Water Partnership). 2013). Integrated drought management, concept note. Available at: <www.wmo.int/ pages/prog/>.

Yohea, G., and Tol, R S.J. (2002). Indicators for social and economic coping capacity moving toward a working definition of adaptive capacity. Global Environmental Change. 12, 25-40.

Yurekli, K., Kurunc, A., and Cevik, O. (2004).Simulation of drought periods using stochastic models, Turkish Journal of Engineering and Environmental Sciences, 28 (3),181-190.

Walthall, L., Hatfield, J., Backlund, P., Lengnick, L., Marshall, E., Walsh, M., and Anderson, C.J. (2012). Climate change and agriculture in the United States: Effects and adaptation. USDA (United States Department of Agriculture) technical bulletin 1935. Washington, DC.