علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران

علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران

تحلیل عوامل موثر بر مدیریت بهره برداری پایدار از قنوات در استان یزد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری توسعه کشاورزی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده علوم زراعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری، ایران.
چکیده
مدیریت پایدار منابع آبی در ایران، به‌ویژه در مناطق خشک و کم‌آب مانند فلات مرکزی، اهمیت حیاتی دارد. قنات‌ها به‌عنوان یکی از ساختارهای تاریخی بهره‌برداری از آب، نقش مهمی در تامین منابع آبی دارند. این پژوهش با هدف شناسایی عوامل مؤثر بر مدیریت بهره‌برداری پایدار از قنوات استان یزد انجام شد. پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از لحاظ نحوه جمع‌آوری اطلاعات پیمایشی است. جامعه آماری این پژوهش، شامل کلیه کشاورزان بهره‌بردار از قنوات این استان (N=80759) بود. حجم نمونه براساس فرمول کوکران 280 نفر تعیین و با استفاده از روش نمونه­ گیری تصادفی با انتساب متناسب انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوری داده‌ها پرسشنامه محقق‌ساخت بود که روایی آن از طریق پنل متخصصان متشکل از اساتید ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه­ های مختلف کشور و کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان یزد مورد تایید قرار گرفت. پایایی ابزار نیز با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ تایید شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار Lisrel نسخه 8.5 و در قالب تحلیل عاملی تاییدی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان داد که تمامی سازه‌ها دارای مقدار t بالاتر از 1/96 بوده و از نظر آماری معنی­دار هستند. شاخص‌های AVE، α و CR نیز در تمامی موارد از مقادیر مناسبی برخوردار بودند. نتایج یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که عوامل حمایتی، آموزشی، مشارکتی، ترویجی، محیط‌زیستی، اجتماعی، سیاست‌گذاری و اقتصادی بر مدیریت بهره­برداری پایدار از قنوات موثر بودند. بنابراین، تقویت این عوامل از طریق تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های منسجم می‌تواند نقش مهمی در بهبود مدیریت بهره‌برداری پایدار از قنوات و حفاظت از منابع آبی در استان یزد ایفا کند. بر اساس یافته‌ها، راهکارهایی مانند لایروبی قنوات، اصلاح سیستم مدیریت و تربیت نیروی متخصص به منظور بهبود وضعیت مدیریت پایدار قنوات در کشور پیشنهاد می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of Factors Affecting Sustainable Management of Qanats in Yazd Province

نویسندگان English

Mohsen Sedighimoghaddam 1
Omid Jamshidi 2
1 Department of Economics, Extension and Agricultural Education, Islamic Azad University, Science and Research Branch: Tehran, Tehran, Iran
2 Department of Agricultural Extension and Education, Faculty of Crop Sciences, Sari University of Agriculture and Natural Resources, Sari, Iran
چکیده English

Sustainable water resource management in Iran, particularly in arid and water-scarce regions such as the central plateau, is of vital importance. Qanats, as historic water exploitation structures, play a crucial role in water supply. This study aimed to identify the factors influencing the sustainable management of qanats in Yazd Province. The research is applied in nature and uses a survey-based data collection method. The statistical population included all farmers utilizing qanats in the province (N = 80,759). Using Cochran’s formula, a sample of 280 participants was selected through proportional random sampling. Data were collected via a researcher-designed questionnaire, whose validity was confirmed by a panel of agricultural extension and education experts and officials from the Agricultural Jihad Organization of Yazd. Reliability was confirmed using Cronbach’s alpha. Data analysis was conducted with Lisrel version 8.5 through confirmatory factor analysis. Results indicated that all constructs had t-values above 1.96, demonstrating statistical significance. The AVE, α, and CR indices were satisfactory for all constructs. Findings revealed that supportive, educational, participatory, extension, environmental, social, policy, and economic factors significantly influence sustainable qanat management. Strengthening these factors through coherent policies and programs can improve sustainable qanat management and water resource protection in Yazd Province. Recommended measures include qanat dredging, management system improvements, and training specialized personnel to enhance sustainable management of qanats in the country.

کلیدواژه‌ها English

Drought
Water policy
Sustainable agriculture
Water resources Management
Farmer participation
استانداری یزد. (1398). استانداری یزد. قابل دسترسی در آدرس اینترنتی:
اسلامیان، س.، و اخروی، س. (1394)، نگاه کمی به پدیده تغییر اقلیم و راهکارهای سازش با آن. مجله علمی-ترویجی سامانه‌های سطوح آبگیر باران، دوره 3، شماره 3، صص 26-15.‎
افشاری، س.، قلی‌زاده، ح.، رضائی، ر. ا.، و شعبانعلی فمی، ح. (1395). عوامل تأثیرگذار بر به کارگیری اقدامات مرتبط با مدیریت پایدار منابع آب در بین کشاورزان شهرستان کمیجان، استان مرکزی. فصلنامه علوم محیطی، دوره 14، شماره 3، صص 88-73.
افشانی، س. ع.، و شیری محمدآباد، ح. (1399). ارزیابی ذی‌نفعان و مطلعین کلیدی استان یزد از راهکارهای عملیاتی بهره برداری از ظرفیت‌های اجتماعی در راستای مدیریت پایدار منابع آب. توسعه محلی روستایی-شهری (توسعه روستایی)، دوره 12، شماره 1، صص 331-305.  https://doi.org/10.22059/jrd.2021.312355.668594
بیکی، ع.، و خاشعی سیوکی، ع. (1397). بررسی هیدرواستاتیکی حجم آبخوان و پیش بینی وضعیت آبی (مطالعه موردی: آبخوان بیرجند). همایش ملی راهبردهای مدیریت منابع آب و چالش‌های زیست محیطی، ساری، 5 آبان.
پاپلی‌یزدی، م.، جمعه پور، م.، و مهدی‌زاده اردکانی، م. (1396). بررسی پیامدهای اجتماعی بحران کمبود منابع آب در مناطق کویری (مطالعه موردی شهرستان اردکان). فصلنامه علوم اجتماعی. دوره 24، شماره 77، صص 136-99.‎
دسترنج، ع.، و رجائی، ح. (1401). بررسی عوامل مؤثر بر آب‌دهی قنات به‌عنوان روشی برای استحصال پایدار آب از منابع آب زیرزمینی. سامانه‌های سطوح آبگیر باران، دوره 10، شماره 4، صص 66-57.  https://doi.org/20.1001.1.24235970.1401.10.4.5.0
سواری، م.، فمی، ح.، ایروانی، ه.، و اسدی، ع. (1397). تدوین راهبردهای پایدارسازی معیشت کشاورزان کوچک مقیاس و آموزش مسیر راهبردهای معمول از گذرگاه پایداری و آسیب‏ پذیری در شرایط خشکسالی. فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار. دوره 6، شماره 3، صص 156-137.  https://doi.org/20.1001.1.23223057.1397.6.3.10.0
شنبدیان، م.، و موغلی، م. (1401). اولویت بندی عوامل موثر در بهسازی قنوات قدیمی با استفاده از روش سلسله مراتبی فازی (مطالعه موردی: شهر سیراف استان بوشهر). اکوسیستم‌های طبیعی ایران. دوره 14، شماره 2، صص 38-16.‎
شیرزادی لسکوکلایه، س.، و هنرمند، م. (1397). بررسی نقاط قوت و ضعف و ارایه راهکار جهت بهبود مدیریت بهینه منابع آب کشاورزی با تأکید بر توسعه پایدار کشاورزی. اولین همایش بین المللی و سومین همایش ملی مدیریت پایدار منابع خاک و محیط زیست، کرمان، 13 شهریور.
صدقیان ترک‌نژاد، ن.، خانمحمدی، ه.، و اصلی‌پور، ح. (1402). تحلیل عوامل مؤثر بر حکمرانی آب در ایران. فصلنامه خط‌مشی‌گذاری عمومی در مدیریت، دوره 14، شماره 50، صص 22-1.
صدیقی‌مقدم، م. (1399). طراحی الگوی مدیریت بهره برداری پایدار آب از قنوات استان یزد. رساله دکتری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، گروه تخصصی اقتصاد و ترویج کشاورزی، تهران، ایران.
صدیقی‌مقدم، م.، حسینی، س. م.، و حسینی، س. ف. (1400). شناسایی راهکارهای مدیریت بهرهبرداری پایدار آب از قنوات در استان یزد، ایران. مجله تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران. دوره 52، شماره 4، صص 837-849.  https://doi.org/10.22059/ijaedr.2021.320087.669019
عاقبت بخیر، ک.، نستوه، ا.، و شاقوزایی، م. (1393). آب مجازی، ضرورت تغییر نگرش در مدیریت منابع آب. همایش ملی راهکارهای پیش روی بحران آب در ایران و خاورمیانه، شیراز، 1 اسفند.
علیئی، ع.، رستمی، س.، و کرمی، س. (1397). بحران کم آبی و مخاطرات اجتماعی آن در ایران؛ نقد و راهکارها، ماهنامه پژوهش ملل، دوره 3، شماره 29. صص 74-63.
فتح‌اله‌زاده، ع.، و منتصری، م. (1393). ارائه راهکاری برای جلوگیری از بحران آب، آب مجازی و کالری محصولات: مطالعه موردی دشت ارومیه. همایش ملی راهکارهای پیش روی بحران آب در ایران و خاورمیانه، شیراز، 1 اسفند.
مرادی‌اندرزی، پ.، و قنبری، ف. (1403). یادداشت تحلیلی مدیریت تقاضای آب: مفاهیم، سیاست‌های اجرایی و چارچوب پیاده‌سازی. فصلنامه آب و توسعه پایدار، دوره 11، شماره 2، صص 115-106.‎
ملایی، ف.، حسینی، س. م.، حجازی، س. ی.، و پیش بین، س. ا. (1400). شناسایی راهکارهای سازگاری کشاورزان با تغییر اقلیم برای بهره برداری پایدار از منابع آب بخش کشاورزی در خراسان جنوبی. علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران، شماره 17(ویژه نامه)، صص 117-105. https://doi.org/20.1001.1.20081758.1400.17.0.8.2
نصرآبادی، ا. (1394). شواهد زیست محیطی بحران آب ایران و برخی راه حل­ها. فصلنامه راهبرد اجتماعی فرهنگی. دوره 4، شماره 15، صص 59-65.
یازرلو، ب.، شهیدی، ع.، و فرزانه، م. ر. (1401). بررسی نقش دانش جوامع محلی بر نگرش و رفتارهای بهره برداری مشارکتی از منابع آب. محیط زیست و توسعه فرابخشی. دوره 7، شماره 78، صص 37-24.
 
Abadi, B., Sadeghfam, S., Ehsanitabar, A., and Nadiri, A. A. (2023). Investigating socio-economic and hydrological sustainability of ancient Qanat water systems in arid regions of central Iran. Groundwater for Sustainable Development, 23, https://doi.org/10.1016/j.gsd.2023.100988
Abbasnejad, A. (2017). Qanat: A resource or a hazard? Rebuttal to qanat is not a hazard. Environmental Earth Sciences, 76(5), 2014. https://doi.org/10.1007/s12665-017-6526-8
Bouhioui, Z., and Loudyi, D. (2025). Drought trends and challenges in the MENA region: A systematic review. Natural Hazards Research, in Press. https://doi.org/10.1016/j.nhres.2025.02.006
Chartzoulakis, K., and Bertaki, M. (2015). Sustainable water management in agriculture under climate change. Agriculture and Agricultural Science Procedia, 4, 88-98. https://doi.org/10.1016/j.aaspro.2015.03.011
Fornell, C., and Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-50.
Gleeson, T., Wada, Y., Bierkens, M. F., and van Beek, L. P. (2020). Water balance of global aquifers revealed by groundwater footprint. Nature, 488(7410), 197–200. https://doi.org/10.1038/nature11295
Gohari, A., Eslamian, S., Abedi-Koupai, J., Massah Bavani, A., Wang, D., and Madani, K. (2021). Climate change impacts on crop production in Iran's Zayandeh-Rud River Basin. Science of The Total Environment, 804, 150212. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.150212
Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., and Anderson, R. E. (2021). Multivariate Data Analysis. India: Cengage India.
Jamshidi, O., Asadi, A., Kalantari, K., Azadi, H., and Scheffran, J. (2019). Vulnerability to climate change of smallholder farmers in the Hamadan province, Iran. Climate Risk Management, 23, 146-159. https://doi.org/10.1016/j.crm.2018.06.002
Jamshidi, O., Asadi, A., Kalantari, K., Movahhed Moghaddam, S., Dadrass Javan, F., Azadi, H., ... and Witlox, F. (2020). Adaptive capacity of smallholder farmers toward climate change: evidence from Hamadan province in Iran. Climate and Development, 12(10), 923-933. https://doi.org/10.1080/17565529.2019.1710097
Madani, K., AghaKouchak, A., and Mirchi, A. (2021). Iran’s socio-economic drought: Challenges of a water-bankrupt nation. Iranian Studies, 54(1), 23–44. https://doi.org/10.1080/00210862.2020.1795312
Marques, A. C., Veras, C. E., and Rodriguez, D. A. (2022). Assessment of water policies contributions for sustainable water resources management under climate change scenarios. Journal of Hydrology, 608, 127690. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2022.127690
Mohtashami, A., Al-Ghafri, A., and Akbarpour, A. (2025). Qanats’ assistance in reviving groundwater resources using numerical groundwater model. Paddy and Water Environment, 1. https://doi.org/12.10.1007/s10333-025-01026-7
Mohtashami, A., Al-Ghafri, A., and Al-Abri, Z. (2024). Quality Prediction of Sustainable Groundwater Resources, a Falaj in Oman. Water Conservation Science and Engineering, 9(2), 81. https://doi.org/10.1007/s41101-024-00316-1
Nikolaou, G., Neocleous, D., Christou, A., Kitta, E., and Katsoulas, N. (2020). Implementing sustainable irrigation in water-scarce regions under the impact of climate change. Agronomy, 10(8), 1120. https://doi.org/10.3390/agronomy10081120
Qasem, R. H. M., and Scholz, M. (2025). Climate change impact on resources in the MENA region: a systematic and critical review. Physics and Chemistry of the Earth, Parts A/B/C, 139. https://doi.org/10.1016/j.pce.2025.103936
Shiferaw, B. A., Reddy, V. R., and Sharma, B. (2024). Groundwater governance under climate change in India: lessons based on evaluation of World Bank interventions. International Journal of Water Resources Development, 40(3), 401-424. https://doi.org/10.1080/07900627.2023.2207694
Taghavi-Jeloudar, M., Han, M., Davoudi, M., and Kim, M. (2013). Review of ancient wisdom of Qanat, and suggestions for future water management. Environmental Engineering Research, 18(2), 57-63. https://doi.org/10.4491/eer.2013.18.2.057
Zarafshani, K., Sharafi, L., Azadi, H., and Van Passel, S. (2016). Vulnerability assessment models to drought: toward a conceptual framework. Sustainability, 8(6), 588. https://doi.org/10.3390/su8060588